جلوه هایى از ارادت شاعران اهل سنت
این مقاله درصدد است تا جلوه هایی از ارادت شاعران اهل سنت به قیام عاشورا و شخصیت والامقام حضرت حسین بن على(ع) را نشان دهد.
چکیدهادبیات فارسى، آیینه احساسات و عواطف پاک شاعرانى است که از سر ارادت و عشق به آستان معشوق، به سرودن شعر پرداخته اند به ویژه شعرایى که شمیم محبت اهل بیت(ع) مشام جانشان را نوازش داده و دل در گرو محبت آنان نهاده اند و شعر آیینی سروده اند. چنین شاعران بزرگوارى علاوه بر آن که اندیشه متعالى آنان در جریده عالم ثبت مى شود حلقه اتصال دوستداران اهل بیت(ع) به آیندگان مى شوند. یکى از عناصر فرهنگى که جزء مضامین اصلى سروده هاى شاعران قرار گرفته، قیام عاشورا و نهضت حسینى است.در این رهگذر فرهنگى، تنها شاعران شیعی مذهب به ابراز ارادت به حضرت اباعبدالله(ع) و نهضت ایشان نپرداخته اند بلکه شاعرانى از اهل سنت نیز، جانمایه شعر خویش را با ابراز ارادت به اهل بیت(ع) و عاشورا مزین ساخته اند. این مقاله درصدد است تا جلوه هایی از ارادت شاعران اهل سنت به قیام عاشورا و شخصیت والامقام حضرت حسین بن على(ع) را نشان دهد.کلیدواژگانواژگان کلیدی: حضرت اباعبدالله حسین(ع)، قیام عاشورا، شعر آیینى، شاعران اهل سنتمقدمهبررسی ها نشان می دهد که بازتاب قیام دلاورانه امام حسین(ع) و یارانش در کربلا در ادبیات فارسى، تاریخى دیرینه دارد. نخستین شاعر شیعی که به منقبت اهل بیت(ع) پرداخته کسایى مروزى (متولد 341 هـ.ق) است که هم در مدح امام على(ع) و هم در مرثیه شهداى کربلا از وى اشعارى برجاى مانده است.
ازجمله در منقبت امام على(ع) چنین سروده است:مدحت کن و بستاى کسى را که پیمبربستود و ثنا کرد و بدو داد همه کارآن کیست بدین حال و که بوده است و که باشدجز شیر خداوند جهان، حیدر کراراین دین هدى را به مثل دایره اى دانپیغمبر ما مرکز و حیدر خط پرگارعلم همه عالم به على داد پیمبرچون ابر بهاری که دهد سیل به گلزار(کسایى، ص 37)وى سوگنامه اى درباره قیام عاشورا و حضرت اباعبدالله(ع) و یارانش سروده که از فحوای آن این گونه فهمیده مى شود که شاعر از روى درد و ناله ای عمیق، چنین لب به سخن گشوده است؛ و هر بیتى از آن گدازه هاى دل پاره پاره شاعر است که در کسوت کلمات درآمده است در ادامه چند بیت از آن مرثیه، تیمناً نقل می شود و خوانندگان را به اصل قصیده ارجاع مى دهیم :باد صبا درآمد، فردوس گشت صحراو آراست بوستان را، نیسان به فرش دیبا...
میراث مصطفى(ص) را فرزند مرتضى(ع) رامقتول کربلا را تازه کنم تولّاآن میر سر بریده در خاک و خون تپیدهاز آب ناچشیده گشته اسیر غوغاآن پنج ماهه کودک بارى چه کرد ویحککز پاى تا به تارک مجروح شد مفاجاآن زینب غریوان اندر میان دیوانآل زیاد و مروان نظاره گشته عمدابر مقتل ای کسایى برهان همى نمایىگر هم بر این بیایى، بى خار گشت خرماتا زنده اى چنین کن دل هاى ما حزین کنپیوسته آفرین کن بر اهل بیت زهرا(کسایى، ص 79-76)دیدگاه امامان معصوم درباره مدیحه سراییدر این مقاله به بررسی دیگاه امامان شیعه و پیشوایان اهل بیت(ع) درباره سرودن منقبت و مصیبت اهل بیت(ع) می پردازیم و سپس به شاعران اهل سنت و اشعار آن ها در این حوزه اشاره می کنیم امامان معصوم(ع) همواره شاعران را به سرودن مرثیه هاى زیبا درباره حضرت اباعبدالله(ع) و واقعه جان گداز کربلا سفارش کرده اند از آن جمله:الف: نظر امام صادق(ع)شیخ صدوق در کتاب امالى روایتى را از ابوعماره المنشد از امام صادق(ع) نقل مى کند و مى گوید: امام صادق(ع) به من فرمود: اى اباعماره درباره حسین(ع) براى من شعرى بخوان، خواندم و خواندم و گریست و گریست تا صداى گریه از خانه بلند شد.
آنگاه فرمود اى اباعماره هر که نوحه اى براى حسین(ع) بخواند و پنجاه کسى را بگریاند مستحق بهشت است و هر که نوحه اى بخواند و سى کس را بگریاند مستحق بهشت است و هر کس بخواند و بیست کس را بگریاند مستحق بهشت است و ده کس را هم که بگریاند مستحق بهشت است و یکى را هم که بگریاند مستحق بهشت است و نوحه بخواند و خود هم بگرید مستحق بهشت است و تباکى هم کند مستحق بهشت است (صدوق، ص 1411)ب: نظر حضرت على بن موسی الرضا(ع)ابوالفرج اصفهانى در کتاب «الاغانى» به ذکر یکى از مجالس مرثیه سرایی که در پیشگاه حضرت امام رضا(ع) برگزار شده و دعبل خزاعى نیز در آن افتخار حضور و شعرخوانى داشته، پرداخته و چنین آورده است: خدمت سرورم امام رضا(ع) رسیدم، دیدم آن حضرت به همراه یارانش غمگین و اندوهناک نشسته است. هنگامى که مشاهده فرمود مرا که به سمت ایشان مى آمدم، فرمود: مرحبا به دعبل. آفرین بر کسی که با دست و زبان خود ما را یارى مى رساند. آنگاه آن حضرت من را در کنار خود نشانده و فرمود: اى دعبل! از تو مى خواهم شعر بسرایى، به جهت آن که این روزها براى اهل بیت، روزهاى غم و اندوه است و براى دشمنان ما، خصوصاً بنی امیه روزهاى شادی و سرور می باشد. ای دعبل! هر آن کس که بر مصیبت ما اشکى بریزد و یا کسى را بگریاند حتى یک نفر را پاداش او با خداوند است. اى دعبل! هر کس دیدگانش بر مصیبت ما بگرید، همراه با ما و در زمره ما محشور خواهد شد.
(اصفهانى، ج 2، ص 148)مدح وستایش امامان معصوم(ع) در شعر شافعىبیشتر شاعران اهل سنت ارادت خود را نسبت به امامان معصوم(ع) بیان کرده اند ازجمله ابوعبدالله محمد بن ادریس بن العباس معروف به «الامام الشافعى» (204 -150هـق) پیشواى مذهب شافعى که درباره محبت اهل بیت چنین سروده:یا آل بیتِ رسول الله حبُّکُمفَرضُ مِن الله فى القرآن أنزَلَهُیَکفیکُم من عظیم الفخرِ انکُممَن لَم یُصَلَّ عَلَیکُم لا صَلاه لهُ(شافعى، ص 101)ترجمه: اى خاندان رسول خدا، محبت و دوستى شما از طرف خداوند واجب شده و این فریضه اى است که در قرآن نازل فرموده است. همین افتخار بزرگ براى شما بس که هر کس بر شما صلوات نفرستد نمازش، باطل است.در شعر دیگرى این گونه ارادت خود را به اهل بیت(ع) بیان کرده است:آلُ النبیّ ذَریعتیوهُمو اِلیهِ وَسیلَتیاَرجُوبِهِم أُعطى غَدابِیَدى الیَمینِ صَحیفَتى(شافعى، ص 78)ترجمه: خاندان پیامبر(ص) دستگیره و چنگ آویز من اند و هم آنان وسیله ام به سوى خدا هستند. امیدوارم که به عنایت و حرمت آنان فرداى قیامت نامه اعمالم به دست راستم داده شود.ابوالفضل یحیى بن سلامه خصکفى، از علماى نامدار قرن ششم هجرى (551م) در قصیده مشهور خویش تمام اسامى امامان را در صدر کتابى به نام «الائمه الاثنا عشر» آورده است .
(میرآقایى، ص 79)ارادت برادران اهل سنت به امام حسین(ع) از نظر علماى اهل سنتمولوى محمد برفى از علماى اهل سنت بیرجند درباره ارادت برادران اهل سنت به امام حسین(ع) نوشته است «عشق و ولاى حسنین(رض) اختصاص به مذهبى خاص ندارد بلکه همه امت اسلامى اعم از اهل تسنن و اهل تشیع به ایشان هم به لحاظ نوه پیامبر بودن و هم به لحاظ فضایل شخصى، عشق مى ورزند .. سیره و زندگانى حسنین(رض) با توجه به تغییر شرایط اجتماعى زمان آن دو بزرگوار مى تواند امروز بهترین الگو برای امت اسلامى باشد چون امروز بیش از هر زمانى جهان اسلام نیازمند رهبرانى مجاهد چون حسین(رض) و رهبرانى مصلح چون حسن(رض) مى باشد تا در مسیر اصلاح جامعه با اقتدا به اقدام صلح جویانه حسن(رض) بستر صلح و همزیستى و وحدت و همدلى را براى امت اسلامى فراهم سازند و با اقتدا به قیام آزادى خواهانه حسین(رض) طاغوت هاى یزیدى عصر را به زانو در آورند. (برفى، ص 63)جلوه هایى از ارادت شاعران اهل سنتاگر بخواهیم اسامى همه شاعران اهل سنت را که براى امام حسین(ع) ابراز ارادت کرده اند و شعر سروده اند بیاوریم نه در حوصله خوانندگان است و نه صفحات محدود مجله به ما این اجازه را مى دهد. پس به مصداق :آب دریا را اگر نتوان کشیدهم به قدر تشنگى باید چشید (مولوی)تنی چند از برجستگان و برگزیدگان آن ها را در ادوار مختلف تا عصر حاضر معرفی می کنیم و به مرور آثار آیینی آن ها می پردازیم.
1- شیخ احمد جامشیخ احمد جام نامقى در سال 440 هـق در قریه نامق (نامک) از شهرستان ترشیز (کاشمر) چشم به جهان گشود. وى ملقّب به «شیخ الاسلام» که گاهى به «ژنده پیل» و «شیخ جام» و «پیر جام» نامیده مى شود از بیست و دو سالگى، تحول روحى در وى به وجود آمد در عزلت و انزوا به عبادت و به کسب علم و شریعت پرداخت. چهل ساله بود که از عزلت کوهستان بیرون آمد و به وعظ و ارشاد خلق پرداخت. برخى از آثار وی عبارت اند از: 1- رساله سمرقندیه 2- اُنس التائبین 3- مفتاح النجات 4- بحارالحقیقه 5- روضه المذنبین 6- دیوان اشعار.شیخ احمد جام، در دو شعر خود این گونه به حضرت على(ع) و حسنین(ع) اشاره کرده است:آن وصى رسول و ابن عمشکه على نام و شیر خدا و حیدر ماستآن دو سبط نبى، حسن و حسیندیده ما شبیر و شبّر ماست (جامى، ص 87)***عاشقانى کاندرین ره، مست و حیران رفته انددر تمام بى خودى با نور ایمان رفته اندهمچو حیدر در شجاعت، نفس خود را کشته اندچون حسین و چون حسن، سوى شهیدان رفته اند(جامى، ص 143)2- سیف فرغانى (سیف فرغانه)کهن ترین شعرى که به زبان فارسى از شاعران اهل سنت درباره امام حسین(ع) در تاریخ ادبیات ایران ثبت شده و به دست ما رسیده است شعر سیف الدین محمد فرغانى است. شاید شاعران اهل سنت قبل از وى شعر سروده باشند ولى متأسفانه تا آنجایى که نگارنده جست وجو کرد به دست نیامد.
دکتر ذبیح الله صفا در معرفى این شاعر گران قدر نوشته است: «وى از شاعران و استادان حنفى مذهب قرن هفتم و هشتم هجرى است با مرتبه بلند خود در شعر به سبب انقطاع از عالم و گوشه گیری از دونان و امتناع از مدح امراى ظالم و فاسد زمان در یکى از خانقاه هاى شهر کوچک آقسرا به گمنامى درگذشت.»(صفا، ص 629) چند بیت از قصیده پرسوز و گداز وى درباره شهادت حضرت اباعبدالله(ع) در زیر مى آید:اى قوم درین عزا بگرییدبر کشته کربلا بگرییدبا این دل مرده خنده تا چندامروز درین عزا بگرییدفرزند رسول را بکشتنداز بهر خداى را بگرییداز خون جگر سرشک سازیدبهر دل مصطفى بگرییددر ماتم او خمُش مباشیدیا نعره زنید یا بگرییدتا روح که متصل به جسم استاز تن نشود جدا بگرییددر گریه سخن نکو نیایدمن میگویم شما بگرییدبسیار در او نمى توان بودبر اندکى بقا بگرییدبر جور و جفاى آن جماعتیک دم ز سر صفا بگرییداشک از پى چیست تا بریزیدچشم از پى چیست تا بگرییددر گریه به صد زبان بنالیددر پرده به صد نوا بگریید(فرغانى، ص 195)3- جلال الدین محمد بلخی (مولوی)او همان شاعر و عارف مشهور قرن هفتم است که غزل هاى پر شورش در ادبیات فارسى، زبان زد خاص و عام است و با آثارى چون «مثنوى معنوى»، «غزلیات شمس»، «مجالس سبعه»، «فیه مافیه» و «مکاتیب» در ادبیات فارسى ماندگار و جاویدان شده است.
وى عواطف و احساسات خویش را نسبت به یاران اهل بیت(ع) و شهیدان کربلا در دیوان شمس با سرودن غزل - قصیده اى چنین بیان کرده است:کجایید ای شهیدان خدایىبلاجویان دشت کربلایىکجایید ای سبک روحان عاشقپرنده تر ز مرغان هوایىکجایید ای شهان آسمانىبدانسته فلک را درگشایىکجایید ای ز جان و جا رهیدهکسى مر عقل را گوید کجایىکجایید ای در زندان شکستهبداده وام داران را رهایىکجایید ای در مخزن گشادهکجایید ای نواى بى نوایىدر آن بحرید کاین عالم کف او استزمانى بیش دارید آشنایى(مولوى، ص 537)مولوى آن قدر زیبا توانسته احساسات و ارادت خویش را در جان کلمات بگنجاند که خواننده به محض شنیدن آن، احساس مى کند این شعر، سروده یکى از شاعران معاصر است و در مثنوى نیز در داستانى با عنوان «تعزیت داشتن شیعه اهل حلب هر سالى در ایام عاشورا» که با ابیات زیر شروع مى شود:روز عاشورا همه اهل حلبباب انطاکیه اندر تا به شبگرد آید مرد و زن جمعى عظیمماتم آن خاندان دارد مقیمناله و نوحه کنند اندر بکاشیعه عاشورا براى کربلابشمرند آن ظلم ها و امتحانکز یزید و شمر دید آن خاندان ...داستان چنین است که مردم شهرحلب در روز عاشورا در کنار دروازه شهر، به عزادارى مشغول بودند. شاعرى به آن ها رسید و گفت: برای چه کسى عزادارى مى کنید؟ زیرا من شاعرم و می توانم مرثیه سرایی کنم. یکى از عزاداران گفت: تو شیعه نیستی یا دشمن پیغمبر(ص) هستى؟ روز عاشورا، عزاى شخصیتى است که از مردم یک قرن باارزش تر است. گفت این خبر چقدر دیر به شما رسیده است.
مگر در خواب غفلت فرورفته بودید؟ زیرا حسین بن على(ع) براى رهایی از زندان مادى جهان قیام کرد و به عالم واقعى رفت شما باید به حال خودتان گریه کنید!پس عزا بر خود کنید ای خفتگانزانک بد مرگیست این خواب گرانروح سلطانى ز زندانى بجستجامه چه درانیم و چون خاییم دستچونک ایشان خسرو دین بوده اندوقت شادى شد چو بشکستند بند(مولوى، ص 967)4- سعدىشیخ مصلح الدین سعدى شیرازی که در ادبیات فارسى به «استاد سخن» معروف است و نثر مسجع را با تألیف «گلستان» به حد اعلا رساند و با سرودن «بوستان»، به ادبیات تعلیمى ایران غنا بخشید. غیر از دو اثر مزبور، سروده هاى استادانه و زیبایى در قالب های گوناگون شعرى دارد که معرف همگان است.
وى ارادت خود را به اهل بیت(ع) با سرودن ابیات زیر بیان کرده است:کس را چه زور و زهره که وصف على کند؟جبار در مناقب او گفته: «هل اتى»فردا که هرکسى به شفیعى زنند دستماییم و دست و دامن معصوم مرتضىپیغمبر آفتاب منیر است در جهانوینان ستارگان بزرگند و مقتدایارب به نسل طاهر اولاد فاطمهیارب به خون پاک شهیدان کربلادل هاى خسته را به کرم مرهمى فرس تاى نام اعظمت در گنجینه صفا(سعدى، ص 648)مراجعمنابع :الف: کتاب ها- اصفهانى، ابوالفرج، (1364) الاغانى، ترجمه محمدحسین مشایخ فریدنى، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى،- اقبال لاهورى، محمد، (1377) اشعار فارسی اقبال، محمود علمى، انتشارات جاویدان، چاپ سوم- اورامى، شاهرخ، (1392) مهر رضوی(ع) و ادبای کرد، مشهد، بنیاد بین المللی فرهنگى- هنرى امام رضا(ع)- برفى، محمد، (1388) سیماى حسنین از منظر اهل بیت، نشر مؤلف،- جام، شیخ احمد، (1377) دیوان احمد جام، تصحیح احمد کرمى، انتشارات ما،- جامى، عبدالرحمان، (1389) دیوان جامى، تصحیح دکتر محمد روشن، انتشارات نگاه- حسینى حسامى، سیداحمد، (1369) دیوان گنجینه حقیقت، به کوشش، سیدمحمود حسینى نسب، سترگ،- حسینى نژاد، سیدنهضت، (1389) تالش نامه، رشت، نشر بلور،- خالصى قادرى، عبدالرحمان، (1373) جذبه عشق، نشر محمود محمدى طالبانى، چاپ چهارم، سنندج- خیریه، بهروز، (1389) اهل بیت پیامبر در شعر شاعران کرد، قم، کتاب فردا،- درویشى، هادى، (1379) تولاى على(ع) در ادب و فرهنگ شعرا و عرفای کرد اهل سنت، سنندج، ستاد سال امیرالمؤمنین اما
مقالات- شیخ احمدى، سیداسعد، (1375) «محبت اهل رسول وشاعران کرد»، فصلنامه مشکوه، ش 50،- میرآقایى، سیدهادى، (1394) «امام رضا(ع) در اشعار سیداى نسفى» حبل المتین، ش 10- یزدان پرست، حمید (1390) «شمیم علوى در گلستان سعدى» اطلاعات حکمت و معرفت، ش 68- نامشخص، (1394) بانوى شاعر نود ساله هرمزگانى، صبح ساحل، 1نویسنده:سیدهادى میرآقایى: نویسنده و مدرس زبان و ادبیات فارسىفصلنامه حبل المتین شماره 12ادامه دارد....
07:10 - 7 مهر 1396
3 بازدید
1 پاسخ