تاثیر عوامل غیر معرفتی برمعرفت در آینه مثنوی معنوی مولوی
به نظر میرسد مولوی از میان تمام عوامل غیرمعرفتی موثّر در معرفت، عوامل فردی و جسمی و باز هم از میان اقسام عوامل غیرمعرفتی فردی و جسمی، عوامل اقتصادی (لقمۀ حلال) را در درجۀ اول اهمیت قرار میدهد.
چکیدهیکی از مهم ترین مسائل فلسفی ،کلامی و عرفانی که کارکرد تربیتی مؤثر بویژه در تربیت توحیدی دارد ، تاثیر عوامل غیر معرفتی نظیر اراده ، ملکات نفسانی و الگو های رفتاری ، امیال ، عواطف و اغراض در فرآیند ادراکات آدمی از قبیل نگرش های انسان شناختی ، خدا شناختی ، جهان شناختی ، و درک او از معنای زندگی و حیات طیبه و ... است . این بحث پلی ارتباطی میان دو حوزه معرفت شناسی و اخلاق محسوب می شود. این مقاله بر آن است تا ضمن بررسی دقیق تر این ادعا، دیدگاه مولانا را در این خصوص جویا شود.اینکه مولوی نیز به تأثیر ساحت های غیر عقیدتی بر ساحت عقاید و باور ها معتقد بوده است ، مهم ترین سخن این نوشته است . ازاین رو مهم ترین مصادیق عوامل غیر معرفتی که موجب شفافیت یا کدورت شناخت بشری می شود ، معرفی شده و با درک آراء مولوی در این زمینه، به اهمیت عوامل غیر معرفتی در مبانی معرفتی انسان پرداخته شده است.تازه های تحقیقاز مجموع بررسیهای انجام شده در آثار مولانا جلالالدین در خصوص تأثیر عوامل غیرمعرفتی در معرفت و رابطۀ دو حوزۀ اخلاق و معرفتشناسی میتوان به این نتیجه رسید که از جمله مواردی که در تمام آثار مولوی مورد توجه و تأکید قرار گرفته، این است که او با تأسی به قرآن و احادیث نبوی و روایات، معتقد است نمیتوان بین ساحتهای اراده، عاطفه، رفتارها و همچنین عوامل اجتماعی و ساحت معرفت، حکم به بیگانگی کرد.
نحوۀ رفتار و زندگی انسان و ویژگیهای روانی و عاطفی و فضای حاکم بر ساحتهای مختلف وجودی بشر بر نظام معرفتی و اعتقادی او تأثیرات منفی و مثبت دارند؛ مثلاً لقمۀ حرام، اشتغال اکثری به خور و خواب، پرگویی، هزل و دروغ گویی، هزل و دروغ شنوی، مجالست اهل هوا و هوس، خشم و شهوت و همچنین حقد و حسد، حرص و طمع، کینه وعیب جویی و عیب بینی، معرفت سوزند و پای معرفت انسان را برای رسیدن به قلۀ ایدهآل معرفت لنگ میکنند و برعکس لقمۀ حلال، اجتناب از خور و خواب و خشم و شهوت، مداومت بر رفتارهای حکیمانه، مراقبت بر هوش و زبان و گوش و خیال، مواظبت بر دوستان و مداومت بر مجالست با اولیاء و نیکان و تسلیم در مقابل اوامر الهی معرفتسازند و راه درک حقایق عرفانی ناب را برای انسان تسهیل و تسریع میکنند این ویژگی را میتوان اصلیترین هستۀ نظام معرفتشناختی مولوی نامید. مولوی به خاطر این آثار طولی معرفتی که در بسیاری از رفتارها وجود دارد هشدار میدهد که نباید عبادت را به انجام صوری بعضی مناسک و لقلقه ساختن اذکار و اوراد محصور ساخت بلکه باید نسبت به حقوق مردم فوقالعاده حساس بود. چرا که عوامل غیرمعرفتی رهزنهای اصلی در راه شناخت حقایق ماوراءالطبیعی و توحیدیاند و اینگونه نیست که باورهای ما صرفاً متکی به پشتوانههای نظری و استدلالی صرف باشد. از این روست که مولوی همواره در سراسر آثار خود انسان را به پاکسازی اخلاقی موظف میکند چراکه معتقد است بین تزکیه و تعلیم، رابطۀ علّی وجود دارد که بدون آن کسب معرفت جامع ممکن نیست.
به عبارت دیگر مولوی حوزۀ معرفتشناسی را جدا از حوزۀ اخلاق، راونشناسی و جامعهشناسی نمیداند و بر این باور است که ساختار باورهای انسان متأثر از ویژگیهای اخلاقی او شکل میگیرد و آلودگیهای اخلاقی معرفت بشر را به انحراف میکشند البته قابل اشاره است که در نگاه مولوی معرفتهای غیرالهیاتی نظیر :تجربی، علوم ریاضی و علوم اجتماعی نیز میتوانند بهتبع عوامل غیرمعرفتی به بیراهه و انحراف روند، همچنین در پی عوامل غیرمعرفتی یک سری معرفتهای معکوس در فضای نفس شکل خواهد گرفت که از مصادیق بارز آن ارتکاب مصرانۀ انسان به گناه است که انسان را دچار توهم کمال میکند. البته به نظر میرسد مولوی از میان تمام عوامل غیرمعرفتی موثّر در معرفت، عوامل فردی و جسمی و باز هم از میان اقسام عوامل غیرمعرفتی فردی و جسمی، عوامل اقتصادی (لقمۀ حلال )را در درجۀ اول اهمیت قرار میدهد؛ بهگونهای که اندیشههای انسان را برخاسته از بذر لقمۀ حلال میداند. مولوی معتقد است این لقمۀ حلال است که عشق به حکمت و فرزانگی را در وجود انسان ایجاد میکند. به عبارت دیگر مولوی میگوید؛ مفاسد اقتصادی ریشۀ تمام مفاسد معرفتی و اعتقادیاندکلیدواژه ها: عوامل غیر معرفتی؛ مبانی معرفت شناختی؛ مثنوی معنوی؛ مولوی؛ اخلاقنویسندگان:عزیز ا.. مولوی: دانشجوی دکترا -گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم محمدرضا موحدی: دانشیار دانشگاه قم گروه ادبیات فارسیفصلنامه پژوهش های فلسفی – کلامی - دوره 19، شماره 71، بهار 1396.برای مشاهده کامل مقاله روی فایل مقابل کلیک کنید. .
.pdf
06:09 - 2 شهریور 1396
8 بازدید
1 پاسخ