جمعه ۸ اسفند ۱۳۹۹ - ۰۱:۳۲

استانها  /  آذربایجان شرقی

از مکتب خانه تا دانشگاه/ معروف‌ترین مدارس تاریخ آذربایجان

اولین مدرسه به سبک نوین ایران در سال 1305 قمری در محله ششگلان تبریز احداث شده است و دبیرستان‌هایی مثل نجات، رشدیه، فردوسی و سعدی معروف‌ترین مدارس تبریز به شمار می‌روند که نام خود را در تاریخ آذربایجان جاودانه کرده‌اند.

از مکتب خانه تا دانشگاه/ معروف‌ترین مدارس تاریخ آذربایجان

خبرگزاری فارس- لیلا حسین‌زاده: مدارس به شیوه جدید در ایران سابقه چندانی ندارد و فقط در یکی دو قرن اخیر فعالیت خود را آغاز کرده‌اند. در قدیم فقط مدارس طلبگی بود که به شیوه‎ای منظم و کلاسیک عمل می‎کرد.

در این مدارس دروس مختلف دینی و اعتقادی توسط علمای اهل فن جهت تربیت روحانیون جوان تدریس می‌شد و این مربوط می‎شود به دوران بعد از ورود اسلام به ایران؛ در حالی که قبل از آن در دوره‌های مختلف پادشاهی خواندن و نوشتن مخصوص قشر محدود و مشخص و در اغلب آنها تبعیض آشکار و بارز بود. بعد از اسلام به غیر از مدارس دینی، مکتب‎ها نیز فعالیت داشتند و خواندن و نوشتن را به کودکان می‎آموختند ولی در اغلب آنها تنبیه‎های سخت بدنی حرف اول را می‌زد.

زمانی بود که آن عده معدودی از دانشمندان که به‌طور انفرادی دست به اختراعات و کشفیات می‌زدند هیچ ارتباطی با همکاران خود در شهرهای دیگر نداشتند و کسی هم نبود که با آنها در رقابت باشد. به تدریج که دانشمندان برای انتقال یافته‎های خود شاگردانی را در کلا‎س‎های خود پذیرفتند، عملا پایه‎های آموزش عمومی و همه‎گیر قوت گرفت و مدارس به عنوان کلاسیک‎ترین مکان‎ها چه به عنوان پرورشی و چه به لحاظ رشد همگون و تدریجی آموزشی علوم معرفی شدند.

در این میان تبریز به عنوان کهن‌ترین شهر ایران، از قدیم‌الایام یک شهر فرهنگی با سابقه تاریخ و تمدن بالا بوده و بیشتر از سایر شهرهای ایران کباده مدنیت، علم و پیشرفت را می‌کشید و اگر قرار بود مدرسه‌ای به شکل مدرن و امروزی آن دوران درجایی احداث شود، قطعا تبریز بیشترین شانس میزبانی این مدرسه را داشت.

مدارس تبریز از حمله مغول تا استیلای صفویه

اگر بخواهیم نگاهی به تاریخ احداث مدارس بعد از حمله مغول داشته باشیم، باید از مدرسه‌ای یاد کنیم که عمادالدین ابونصر محمدبن ملک صدرالدین تبریزی در آن دفن شد. این مدرسه با نام مدرسه صدریه پیش از سال 668 موجود بوده است.

مجدالدین اسعد رومی که مدتی حاکم شیراز بود در تبریز مدرسه‎ای تاسیس کرد و ابن بطوطه در سفر به تبریز از مدرسه زیبایی که بر مراز غازان‌خان با زاویه‎ای بنا شده بود، یاد می‎کند. نزدیک مسجد جامعی که علی شاه گیلانی وزیر بنا کرده بود نیز مدرسه‎‎ای مفروش با سنگ مرمر و دیوارهای مزین به کاشی وجود داشت.

مجدالدین ابوسعید محمدبن ابی‌المفاخر مدرسه‎ای زیبا نزدیک مسجد جامع تبریز احداث کرد و درب‎هایی به جامع گشود و آن را وقف اصحاب امام شافعی کرد. این مدرسه قبل از سال 723 برپا بوده است. احتمال دارد این مدرسه همان مدرسه‎ای باشد که ابن بطوطه از آن یاد می‎کند و پیش از این به آن اشاره شد.

مدرسه واقع در بازار نزدیک میدان صاحب‎آباد تبریز را متعلق به اوزون آق قویونلو که مدتی در تبریز سلطنت کرده دانسته‎اند. اوزون حسن را پس از مرگ در همین مدرسه دفن کردند. خواند میر درباره منصب تدریس یکی از مدرسان مدرسه چنین می‎گوید: قاضی شیخم فاضلی است عالم و به حسب و نسب از جمله اشراف و اعاظم و حالا منصب تدریس تولیت مدرسه شریفه متعلق بدانجناب می‎دارد و بر وفق شرط واقف به لوازم آن مهم قیام و اقدام می‎نماید. 

مدارس تبریز از دوره صفویه تا تاسیس دارالفنون

در دوره صفویه مدرسه طالبیه در بازار تبریز با صحن وسیعی بنا گردید. نام بانی و تاریخ ساختمان مدرسه به‌درستی معلوم نیست. نادر میرزا در تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز می‎گوید: « مدرسه مشهور و آباد تحت مسجد جامع سه طرف حجره است تحتانی و فوقانی، آنجا طلاب بسیار بودند... اکنون از آن اعتبار هیچ نمانده، گویند بانی آن میرزا طالب وزیر آذربایجان بود من ندانم او کیست و به چه تاریخ بوده.»
 

در تاریخ تبریز تالیف دکتر محمد جواد مشکور آمده است که احتمالا میرزا ابوطالب وزیر از بزرگان عهد صفویه بوده است در هر صورت بنای مدرسه مذکور متعلق به قبل از صفویه در تعمیر آن کوشیده‎اند. این مدرسه در سال‎های 1327 و 1328 به همت یکی از تجار تبریز مرمت شد.

میرزا صادق‎خان اهل اشتهارد نیز مدرسه صادقیه را در انتهای شمالی راسته کوچه معروف به بازار صادقیه بنا کرد. وی در زمان شاه‌عباس دوم و شاه سلیمان از مستوفیان کشور بود.

به گفته نادرمیرزا، نایب السلطنه عباس‌میرزا بازار صادقیه را که رو به ویرانی نهاده بود از متولیان به سالی سیصد تومان اجاره و آن را تعمیر کرد و وجه قابلی هر سال به صلاب می‎رساند تا آنکه پس از انقضای مدت اجاره، متولیان به ادامه آن رضایت ندادند و آنگاه دیوانیان مالیاتی گزاف بر آن بستند و آن را به وراث تحویل دادند. در اثر این اقدام، دیگر مبالغی برای طلاب باقی نمانده و مدرسه از رونق افتاد. بعدها در اوایل قرن چهاردهم شمسی مدرسه تعمیر و دایر گردید.

در تاریخ تبریز، ظهیرالدین میرزا محمد ابراهیم از بزرگان صفویه بانی مدرسه‎ای موسوم به صفویه معرفی شده است. مسجد و مدرسه حاج صفرعلی به همت بازرگانی موسوم به حاج صفر علی در نیمه اول قرن سیزدهم هجری در میان بازار تاسیس شد. این مدرسه و مسجد در زمان نادرمیرزا آباد و پررونق بود.

حاج علی‌اصغر خواجه مازندرانی مدرسه و مسجدی در کوی حرمخانه نزدیک سرای خود عمارت نمود. در نیمه دوم قرن سیزدهم شکستی در بنا پدید آمد که به هزینه اقلیمیا خانم دختر نایب‌السلطنه عباس میرزا مرمت شد.

مترجم کنسولگری روس در ایران میرزا علی‌اکبر خان مدرسه‎ای در سال 1266 احداث و موقوفاتی برای آن تعیین کرد. صنیع‌الدوله در مرآت البلدان از مدارس طالبیه، صادقیه، حاج صفرعلی و خواجه علی‌اصغر یاد و اظهار می‎کند که مدارس دیگری هم در تبریز وجود داشت.

ایجاد مدارس جدید در تبریز  پس از تاسیس دارالفنون

پس از تاسیس دارالفنون در سال 1275 هجری مدرسه‎ای به سبک و شیوه دارالفنون که بیشتر جنبه نظامی آن غلبه داشت در تبریز تاسیس شد. ریاست این مدرسه به محمدصادق خان سرهنگ از فارغ‌التحصیلان طراز اول دارالفنون داده شد و همان رشته علومی که در دارالفنون تدریس می‎شد برنامه تحصیل این مدرسه نیز در نظر گرفته شد.
 

به غیر از مدرسه تبریز، مدرسه مشیریه، مدرسه همایونی اصفهانی در سال 1300 هجری و مدارس آمریکایی و سن‌لوئی در تهران و مدارس دخترانه خواهران سن و نسان دوپول فرانسوی در ارومیه، سلماس، تبریز و اصفهان و مدرسه معروف رشدیه در تبریز و تهران بوجود آمدند.

همچنین مدرسه کمال به مدیریت میرزا حسین‌خان طبیب زاده در سال 1316 هجری قمری، مدرسه لقمانیه به مدیریت لقمان الممالک به سال 1317 هجری قمری تاسیس شدند.

اولین مدرسه به سبک نوین ایران در سال 1305 قمری توسط میرزا حسن رشدیه در محله ششگلان تبریز احداث شده است.

معروف‎ترین مدارس جدید تبریز پس از تاسیس دارالفنون

دبیرستان نجات در 1287 ه.ش به مدیریت یوسف نجات افتتاح شد. در سال 1294 مدرسه روسی با مدرسه نجات متحد شد که در این موقع محل مدرسه در جنب بازار صفی در حیاط‌های انجمن بود و منظور از این اتحاد تدریس زبان فارسی به شاگردان مدرسه روسی بود.

وجه تسمیه این دبیرستان آنست که چون طبقه آزادیخواه و ترقی‎خواه کشور خواهان بسط فرهنگ و توسعه علم و دانش و نجات مردم از جهل و بی‌سوادی بودند موسس آن با تصویب مرحوم حاج میرزاعلی رشدیه و برادر شادروان حاج میرزا حسن رشدیه، مدرسه «نجات» نامگذاری شد.

در سال 1291 شمسی آقای رضاقلی رشدیه مدرسه فرانکو پرسان را به روش مدرسه سن و نسان فرانسویان در تبریز که خود تحصیلکرده آن مدرسه بود تاسیس کرد و نام آن را دبیرستان رشدیه نهاد.

در سال 1320 موقع اشغال تبریز از طرف ارتش شوروی مدتی ساختمان دبیرستان محل اقامت ارتش خارجی بود، پس از تخلیه آن دبیرستان دوباره دایر شد و آقای حسین کاوه کفالت و نظامت دبیرستان را عهده‎دار بود. از سال 1321 آقای رشدیه دوباره شخصا اداره مدرسه را به عهده گرفت.
 

 

 

اما دبیرستان فردوسی(محمدیه) جزو بهترین و معروف‎ترین دبیرستان‎های تبریز است که هم اکنون نیز در سطح کشوری چندین دانش‎آموز با استعداد و ممتاز برای شرکت در المپیادهای جهانی شرکت داده است.

مدرسه محمدیه  در 26 آذر 1295 خورشیدی با کوشش‎های دکتر عباسی لقمان ادهم (اعم الملک) اولین موسس فرهنگ آذربایجان بعد از مشروطیت تاسیس شده است. دکتر اعلم‎الملک قبلا و در 1291 برای کمک به امور فرهنگی، مدرسه فیوضات را دولتی کرده بود. در سال 1313 بود که این مدرسه متوسطه به دبیرستان فردوسی تغییر نام داد که در این زمان به غیر از سه کلاس دوره اول دارای 6 کلاس دوره دوم بود. کتابخانه دبیرستان در سال 1299 به سعی و تلاش آقای امیرخیزی تشکیل یافت.
 

در سال 1301 شمسی به دستور و تشویق مرحوم محمدعلی تربیت رئیس فرهنگ وقت، رسول عطایی اقدام به تاسیس مدرسه‎ای به‌نام «همت» کرد که دارای چهار کلاس ابتدایی بود. در سال 1306 دوره اول دبیرستان نیز بدان افزوده شد. بعدها به حکم شفاهی آقای حکمت فرهنگ وقت دوره دوم نیز تشکیل شد. در بهمن 1304 به دستور فرهنگ ایالتی اسم مدرسه به‌نام شاعر معروف «سعدی» نامیده شد.

دبستان حکمت نیز در 10 آبان ماه 1287 توسط میرزا باقر حکمت تاسیس شد. این دبیرستان تا سه ماه از تاسیس دارای سه کلاس و پس از چند ماه شامل پنج  کلاس بوده و به تدریج به یازده کلاس رسید که در بعضی سال‎ها بیش از هزار نفر دانش‌آموز را پذیرا بود.

بعد از تاسیس مدرسه محمدیه (فردوسی) کلاس‎های متوسطه این مدرسه به آنجا انتقال یافت. آقای حکمت در جهت بالا بردن سطح فرهنگ و شناخت ماهیت تحصیل و مدرسه نقش بارزی داشت.
 

وضعیت موجود برخی از مدرسه‎های تبریز در دوره ناصرالدین شاه قاجار

تاسیس اولین مدرسه کر و لال‌ها

مدرسه کر و لال‌ها را جبار باغچه‌بان در سال ۱۳۰۳ با وجود مخالفت‌های زیاد از جمله رئیس فرهنگ وقت دکتر محسنی در تبریز دایر کرد. این کلاس جنب باغچه اطفال باغچه‌ بان در کوچه انجمن در ساختمان معروف به عمارت انجمن تأسیس شد. باغچه‌بان طی سال‌ها تعلیم و تربیت به کودکان به روشی دست یافت که امروز آن را روش ترکیبی می‌گویند.

شهر دانشگاهی عظیم ربع رشیدی تبریز

در قرن هشتم هجری قمری، خواجه رشیدالدین فضل‎الله همدانی شهر دانشگاهی ربع رشیدی را به‌عنوان بزرگترین مجموعه موقوفی، علمی، آموزشی و مذهبی عصر در شرق تبریز بنا نهاد. این مجموعه با جذب دانشمندان، اطبای ممتاز، هنرمندان ماهر، عارفان و صوفیان از اقصی نقاط کشور و جهان به یک شهر دانشگاهی عظیم و بی‌نظیر در نوع خود مبدل شد.
 

سازمان فضایی ربع رشیدی و دستاوردهای معماری و شهرسازی آن حاصل قرن‎‌ها استمرار و تعالی الگوهای شهرسازی و معماری ایران باستان و تلفیق و اتحاد آنها با اندیشه و جهان‎بینی عمیق و ناب اسلامی بود که نشانه‎های آن را در شواهد مرتبط با این شهر می‌توان یافت، از این رو پس از گذشت حدود هفت قرن هنوز می‎توان این شهر را به عنوان یک ایده قوی مورد توجه قرار داد.

وضعیت سواد و آموزش و پرورش معاصر در آذربایجان

طبق سرشماری مهرماه 1365 از سه میلیون و 264 هزار و 710 نفر جمعیت 6 سال به بالا در آذربایجان‎شرقی 52.2 درصد باسواد بوده‎اند. نسبت باسوادی در گروه سنی 6 تا 14 ساله 75.5 درصد و در گروه سنی 15 سال به بالا 41 درصد بوده است. در بین افراد لازم‎التعلیم (6 تا 14 سال) نسبت باسوادی در نقاط شهری 88.5 درصد و در نقاط روستایی 65.2 درصد بوده است.

بعد از انقلاب آموزش و پرورش آذربایجان‌شرقی در سطوح مختلفی مانند آموزش ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان، هنرستان فنی، خدمات بهداشتی، کودکان استثنائی، کودکستان، مهد کودک و شبانه فعالیت دارد. در مهرماه 1365 ش. از جمعیت 6 تا 24 ساله استان آذربایجان شرقی 48.4 درصد در حال تحصیل بوده‎اند. این نسبت در نقاط شهری 58.5 درصد و در نقاط روستایی 39.3 درصد بوده است.

در این استان 72.2 درصد از کودکان، 64.7 درصد از نوجوانان و 19.8 درصد از جوانان به تحصیل اشتغال داشته‎اند. این نسبت در بین گروه‎های مختلف سنی جوانان یکسان نیست و از 32.2 درصد در بین جوانان 15 تا 18 ساله به 8.1 درصد در بین جوانان 19 تا 24 ساله می‎رسد.

بر اساس نتایج تفصیلی سرشماری مهرماه 1365 ش. در نقاط شهری و روستایی آذربایجان‌شرقی 24 هزار و 328 نفر آموزگار دوره ابتدایی و 12 هزار و 210 نفر دبیر دوره متوسطه و راهنمایی وجود داشته است.

وضعیت آموزش عالی معاصر در آذربایجان

دانشگاه تبریز در آبان 1326 شمسی طبق تصویب‎نامه هیات دولت با دو دانشکده ادبیات و پزشکی آغاز به‌کار کرد و قانون تاسیس آن در سوم خرداد 1328 ش. با یک ماده و هفت تبصره در مجلس شورای ملی سابق به تصویب رسید. دانشگاه تبریز ابتدا با کمترین وسایل و چند مدرس در تعدادی اتاق اجاره‎ای در داخل شهر آغاز به کار کرد؛ ولی امروز در پهنه‎ای بیش از 300 هکتار در مدخل شرقی شهر به‌نام شهر دانشگاهی واقع است. دانشکده‎ها، کتابخانه و رستوران ویژه‎ای دارد. به‌علاوه در دانشگاه یک کتابخانه مرکزی نیز وجود دارد که هزاران جلد کتاب در مخازن آن موجود است.
 

در سال 1366 ش. تعداد 26 طرح توسط استادان این دانشگاه به اجرا درآمد و در همین سال 12 عنوان کتاب و نشریه از سوی این دانشگاه به چاپ رسید. تعداد دانشجویان ورودی در سال 1366 ش. دو هزار و 611 نفر بوده که از این تعداد 357 نفر در مقطع کاردانی، دو هزار و 206 نفر در مقطع کارشناسی و 48 نفر در مقطع کارشناسی ارشد به تحصیل مشغول شدند.

همچنین جمعا یک‌هزار و 44 دانشجو از تحصیل فراغت پیدا کرده‌اند که 249 نفر از این عده در مقطع کاردانی، 754 نفر در مقطع کارشناسی و 41 نفر در مقطع کارشناسی ارشد بوده‎اند. در سال مذکور تعداد سه هزار و 660 نفر از دانشجویان از امکانات 21 خوابگاه دانشجوی بهره‎برداری کرده‎اند.

دانشگاه آزاد اسلامی نیز در آذربایجان‎شرقی تاسیس شده و واحدهای آن در تبریز، اردبیل، آذرشهر، سراب، شبستر، مراغه و مرند دایر است. رشته‎های تحصیلی این دانشگاه در آذربایجان‎شرقی عبارتند از پزشکی، پرستاری، مامایی، علوم آزمایشگاهی، دامپزشکی، زبان انگلیسی، زبان و ادبیات فارسی، زبان و ادبیات عرب، فرهنگ و معارف اسلامی، کشاورزی، علوم اقتصادی، حقوق قضایی، حسابداری، دبیری ریاضی، مهندسی، برق و عمران، مدیریت صنعتی.

وضعیت کنونی آموزش و پرورش در آذربایجان‎شرقی

بر اساس نتایج سرشماری‎های عمومی نفوس و مسکن سال‎های 1365، 1375، 1385، 1390 و 1395 میزان باسوادی استان به‌ترتیب برابر 53.8، 75.4، 81.6، 82.1 و 84.7 درصد بوده است.

همچنین در طی سال‎های فوق درصد باسوادی برای مردان به‌ترتیب برابر 65.3، 82.4، 87.3 و 89.3 درصد و میزان باسوادی زنان در طی سال‎های فوق نیز به ترتیب برابر 41.6، 68.2، 76.7 و 79.9 درصد بوده است.

در سال تحصیلی 1395-96 تعداد 697 هزار و 389 نفر دانش‎آموز در کلیه رده‎های آموزشی استان مشغول به تحصیل بوده که از این تعداد سه هزار و 609 نفر در دوره استثنائی، 59 هزار و 406 نفر پیش‌دبستانی، 360 هزار و 879 نفر ابتدایی، 152 هزار و 289 نفر متوسطه دوره اول، 106 هزار و 181 نفر متوسطه دوره دوم و بقیه در دوره‎های تکمیلی عمومی و تکمیلی بزرگسال مشغول به تحصیل بوده است.

از تعداد کل دانش‌آموزان استان، سهم دختران برابر با 47.58 درصد (331 هزار و 881 نفر) و پسران 52.42 درصد (365 هزار و 508 نفر) بوده است.

نهضت سوادآموزی

در سال 1395 تعداد 24 هزار و 830 نفر در دوره‎های نهضت سوادآموزی استان (دوره سوادآموزی، دوره انتقال و دوره تحکیم) شرکت نموده‎اند که از این تعداد 13 هزار و 939 نفر مربوط به نقاط شهری (56.1 درصد) و 10 هزار و 891 نفر مربوط به نقاط روستایی (43.9 درصد) استان بوده است. سهم مردان از این تعداد 22.9 درصد و زنان 77.1 درصد بوده است.

وضعیت کنونی آموزش عالی در آذربایجان‎شرقی

در سال تحصیلی 96-1395 تعداد ثبت‌نام شدگان در دوره‎های مختلف تحصیلی موسسات آموزش عالی استان 50 هزار و 178 نفر می‎باشد که 29 هزار و 777 نفر را مردان (59.3 درصد) و 20 هزار و 401 نفر را زنان (40.7 درصد) تشکیل می‎دهد؛ که از این تعداد سهم مقاطع کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکترای حرفه‎ای و دکترای تخصصی به ترتیب 19.5، 46.6، 29.1، 1.5 و 3.3 درصد است.

بیشترین تعداد ثبت‌نام شدگان مربوط به رشته‏های گروه انسانی به تعداد 21 هزار و 862 نفر و کمترین به رشته‎های گروه علوم پزشکی با 2 هزار و 455 نفر بوده است. در سال تحصیلی 96-1395 بیشترین تعداد ثبت‌نامی مربوط به دانشگاه آزاد اسلامی با 19 هزار و 124 نفر (38.1 درصد) می‎باشد.

در سال تحصیلی 96-1395 تعداد دانشجویان استان در دوره‎های مختلف تحصیلی موسسات آموزش عالی در رشته و گروه‎های مختلف 187 هزار و 230 نفر بوده مه نسبت به سال تحصیلی ماقبل 9.98 درصد کاهش نشان می‎دهد. همچنین در سال تحصیلی 96-1395 تعداد فارغ‎التحصیلان دوره‎های مختلف تحصیلی استان 40 هزار و 709 نفر بوده که بیشترین آن مربوط به دوره کارشناسی با 23 هزار و 815 نفر (58.5 درصد) بوده است.

در سال 1395 تعداد 37 هزار و 483 نفر در دوره‎های آموزشی سازمان فنی و حرفه‎ای استان شرکت نموده‎اند که نسبت به سال قبل 6.3 درصد افزایش داشته است همچنین در این سال 165 نفر مربی در 23 مرکز آموزشی مشغول به‌کار بوده است.

**منابع و مواخذ:

-نیکنام لاله، ایوب؛ ذوقی، فریبرز (1374). تبریز در گذر تاریخ- نگاهی به تاریخ آذربایجان (چاپ اول). انتشارات یاران.

-کی‌نژاد، محمدعلی؛ بلالی اسکویی، آزیتا (1390). بازآفرینی ربع رشیدی بر اساس متون تاریخی (چاپ اول). موسسه تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن.

-افشار سیستانی، ایرج (1369). نگاهی به آذربایجان‌شرقی، انتشارات موسسه تحقیقاتی و پژوهشی رایزن

-فصل آموزش (1395). سالنامه آماری استان آذربایجان‌شرقی، انتشارات سازمان مدیریت و برنامه‎ریزی آذربایجان‎شرقی.

انتهای پیام/60026/س/ر

نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
Captcha
لطفا پیام خود را وارد نمایید.
پیام شما با موفقیت ثبت گردید.
لطفا کد اعتبارسنجی را صحیح وارد نمایید.
مشکلی پیش آمده است. لطفا دوباره تلاش نمایید.
همراه اول