سه‌شنبه ۳۰ دی ۱۳۹۹ - ۲۳:۴۴

استانها  /  همدان

اندرخم کوچه‌های بن‌بست طرح جامع شهری همدان/ «چالش» در کمین شهر...

آخرین طرح جامع شهری همدان در دهه ۶۰ تدوین شده است از همین رو ضرورت مطالعه و تدوین این طرح در سال ۹۵ با ۷۰۰ میلیون تومان در دستور کار قرار گرفت. اداره راه و شهرسازی به عنوان کارفرما مشاوری به منظور مطالعه طرح انتخاب کرد اما پس از پنج سال نه تنها این طرح تصویب نشده که ایرادات اساسی به آن از سوی افراد بسیاری به ویژه کارشناسان شهرسازی وارد شده، اشکالاتی که نشان می‌دهد طرح نه تنها چالشی از شهر رفع نخواهد کرد که در آینده چالش‌زا نیز خواهد بود.

اندرخم کوچه‌های بن‌بست طرح جامع شهری همدان/ «چالش» در کمین شهر...

خبرگزاری فارس-همدان، طرح جامع شهری به منظور مدیریت بهتر شهرها، طرح‌ها و برنامه‌های بالادستی متعددی در سطح ملی، استانی و شهری تدوین می‌شود. بدون تردید در سند بالادستیِ توسعه، باید همه زوایا و ابعاد برای عمران و آبادانی شهر لحاظ شود به طوری که با بررسی وضع موجود و تحلیل و آنالیز داده‌ها نسبت به ارائه راه‌حل‌های پیشنهادی برای توسعه پایدار و متوازن شهر اقدام شود.

پرواضح است طرح جامع شهری یک طرح بلندمدت است که نحوه استفاده از اراضی و منطقه‌بندی مربوط به حوزه‌های مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری، کشاورزی و تأسیسات و تجهیزات، تسهیلات شهری و نیازمندی‌های عمومی شهری در آن گنجانده می‌شود.

آخرین طرح جامع شهر همدان در دهه ۶۰ تدوین شده است از همین رو ضرورت مطالعه و تدوین طرح جامع شهر همدان در سال ۹۵ با بودجه‌ای بالغ بر  ۷۰۰ میلیون تومان در دستور کار قرار گرفت. اداره کل راه و شهرسازی استان به عنوان کارفرما مشاوری به منظور مطالعه و تدوین این طرح انتخاب کرد اما پس از گذشت  ۵ سال نه تنها این طرح تصویب نشده بلکه ایرادات اساسی بر مطالعات این طرح از سوی برخی اعضای شورای اسلامی شهر همدان و کارشناسان شهرسازی وارد شده است.

بنا بر گفته کارشناسان ایرادات اساسی به این طرح وارد است همچون عدم پیوست اقتصادی در طرح، نبود تصمیمات مبنتی بر پایه علم، نابودی اراضی کشاورزی، بروز ساخت‌وسازهای غیرمجاز و رشد حاشیه‌نشینی، تشدید گرانی زمین و مسکن و مشکلات دیگری که آینده شهر و مدیریت شهری را با چالش جدی مواجه خواهد کرد.

تعدادی از متخصصان شهرسازی نیز با ابراز نگرانی از طرح جامع شهری همدان نامه‌ای به «محمد اسلامی» وزیر راه و شهرسازی ارسال کردند و فرآیند تهیه طرح جامع شهری همدان را مورد انتقاد قرار دادند و خواستار ورود وی به موضوع شدند.

با بررسی‌های میدانی در مورد چند و چون  این طرح به نظر می‌رسد طرح جامع شهری همدان با فشارهای سیاسی و نفوذ برخی افراد تدوین شده  و حواشی در پی داشته است تا جایی که شنیده‌ها حاکی از آن است عزل فرماندار همدان در ماه‌های پایانی دولت دوازدهم و عدم همراهی ایشان به منظور تصویب این طرح به خاطر مشکلاتی که در آینده برای شهر دارد، از حواشی این طرح  نشات گرفته است.

به منظور بررسی ابعاد متفاوت طرح جامع شهری با برخی از اعضای شورای شهر همدان و کارشناس خبره شهرسازی به گفت‌وگو نشستیم که با هم این مقال را می‌خوانیم.

در مطالعات طرح جامع شهری اشکالات بسیاری وجود دارد

رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای اسلامی شهر همدان در گفت‌وگو با فارس با بیان اینکه آخرین طرح جامع شهری همدان مربوط به دهه ۶۰ است اظهار کرد: طرح جامع شهری همدان ۳۰ سال آینده این شهر را تحت مدیریت و برنامه‌ریزی خود قرار می‌دهد لذا انتظار داریم در مطالعه و تدوین طرح دقت بسیار شود.

نرگس نورالله‌زاده با اشاره به اینکه این طرح باید آینده‌نگری مناسبی داشته باشد و مشکلات موجود را نیز رفع کند افزود: در مطالعات طرح در حال تدوین اشکالات عدیده‌ای وجود دارد که نه‌ تنها نمی‌تواند آینده خوبی را برای شهر همدان ترسیم کند بلکه به مشکلات موجود نیز دامن می‌زند.

وی با تأکید بر اینکه با توجه به مشکلات موجود درخواست ما این است که بدنه کارشناسی مشاور طرح تقویت شود تا طرح جامع مناسبی تدوین شود یادآور شد: مشاور پیشنهادات توسعه شهر، کاربری و ضوابط را ارائه کرده و به نوعی کار مشاور در حوزه مطالعات تمام شده، اما ایرادات اساسی به این مطالعات وارد است.

رئیس کمیسیون شهرسازی و معماری شورای اسلامی شهر همدان یکی از مشکلات مهم شهر همدان را گرانی زمین به دلیل عدم تعادل در عرضه و تقاضا و نداشتن عدالت در تقسیم اراضی دانست.

وی در ادامه خاطرنشان کرد: در طرح جامع، بخشی به شهر همدان اضافه می‌شود که اگر در این مناطق تعادل عرضه و تقاضا رعایت نشود، مکان‌یابی خوبی صورت نگیرد و ضوابط لحاظ نشود نه تنها تأثیری بر کاهش قیمت زمین نخواهد داشت بلکه شرایط موجود را نیز تشدید می‌کند.

نورالله‌زاده با اشاره به اینکه در تدوین طرح جامع شهر همدان چنین مواردی لحاظ نشده است ادامه داد: در طرح فعلی در مناطق جنوب شهر همدان ( شمال اقتصادی) که زمین گران است تراکم و افزایش ارتفاع در نظر گرفته شده اما در مناطقی که زمین ارزان‌قیمت است، تراکم و افزایش ارتفاع دیده نشده و ارزش افزوده ندارد.

وی تصریح کرد: با این شرایط این طرح نه تنها به کاهش قیمت زمین و مسکن در همدان کمک نمی‌کند بلکه باعث افزایش آن نیز خواهد شد.

طرح جامع شهری با حداقل ایرادات تدوین و تصویب شود

نایب رئیس شورای اسلامی شهر همدان نیز در گفت‌وگو با خبرنگار فارس در همدان با اشاره به تهیه طرح جامع شهر همدان اظهار کرد: با توجه به مطالعاتی که مشاور طرح انجام داده، اشکالاتی که به این مطالعات وارد شده و نظراتی که متخصصین حوزه شهرسازی اعلام کردند باید با همکاری و همت مسوولان در راستای اصلاح ایرادات گام برداشت.

ابراهیم مولوی با بیان اینکه طرح جامع شهری همدان باید با حداقل ایرادات تدوین و تصویب شود، اضافه کرد: با بررسی مختصری در برخی از مصوبات این سند بالادستی توسعه، گویا اصلا مشاور این طرح شناخت کافی و لازم از شهر و شرایط ممتاز آن در طول تاریخ نداشته و صرفا از شهر همدان گذر کرده است.

وی دلایل این ادعا را تونل‌ها و پل‌هایی پیشنهاد شده، تعریض‌های بی‌هدف در معابر، عدم اشراف در سلسله‌مراتب دسترسی و شریان‌های اصلی شهری، جهات توسعه شهر در افق بیست ساله، تراکم‌بندی و پهنه‌بندی‌های شهری، کاربری اراضی و ده‌ها مشکل ریز و درشت دیگر دانست.

نایب رئیس شورای اسلامی شهر همدان با تأکید بر اینکه طرح جامع شهر همدان یک سند بالادستی مهم توسعه و از بزرگترین طرح‌های اثرگذار شهری است که برای افق طلایی و توسعه‌یافته آینده این شهر ترسیم می شود متذکر شد: در این راستا نباید با رودربایستی با برخی مسوولان و ادارات از نواقص چشمپوشی کنیم بلکه باید با همدلی و تعامل عوامل تاثیرگذار، یک طرح جامع با کمترین ایراد و اشکال تهیه و تصویب کنیم.

طرح جامع شهر همدان، نیازمند بازنگری کلی

کارشناس تخصصی شهرسازی نیز در گفت‌وگو با خبرنار فارس در این باره اظهار کرد: گسترش حاشیه نشینی، تخریب باغات و از بین رفتن اراضی کشاورزی ره آورد طرح جامع شهر همدان خواهد بود.

سعید حاجی‌بابایی با بیان اینکه در دهه‌های اخیر شهرهای ایران دچار تحولات چشمگیری شده‌اند افزود: روند رشد شهرنشینی در پی تحولات اقتصادی و اجتماعی، موجب رشد لجام گسیخته شهرها بالاخص شهرهای بزرگ شده است.

وی با تأکید بر اینکه گسترش یک شهر برآیندی از عوامل متنوع زیست محیطی، اقتصادی، زیرساختی و غیره است یادآور شد: گسترش شهرها زمانی مشکل آفرین می‌شود که فرآیند توسعه کالبدی بدون برنامه و یا بدون لحاظ همه مولفه‌‌های توسعه کالبدی صورت گیرد.

این کارشناس تخصصی شهرسازی خاطرنشان کرد: در طرح جامع شهر همدان سیاست توسعه کالبدی باید با هدایت توسعه به گستره‌های موجود شهری و پرهیز از گسترش به سوی پیرامون و اراضی زراعی، استفاده حداکثری از اراضی لم یزرع موجود در درون محدوده، نوسازی و بازسازی مناطق متروک و فرسوده و احیا و زنده سازی بافت فرسوده باشد.

وی با بیان اینکه علیرغم وجود ظرفیت‌های متعدد درون محدوده، اراضی با مساحت قابل توجهی در محدوده کنونی در طرح جامع تدوین شده بلاتکلیف گذاشته شده است ادامه داد: در عین حال پیشنهاد افزایش محدوده نسبتا گسترده توسط تهیه‌کنندگان طرح را شاهد هستیم، با این رویکرد به حاشیه نشینی در شهر دامن زده می‌شود.

حاجی‌بابایی با اشاره به اینکه این روند از یک سو باعث افزایش هزینه حمل ونقل شهری، افزایش نگهداری تأسیسات زیربنایی و افزایش سرانه هزینه خدمات‌رسانی می‌شود متذکر شد: رها ماندن زمین‌های شهری و گسترش پراکنده شهرها در حالی صورت می‌گیرند که درصد زیادی از خانواده‌ها با درآمد کم و متوسط در تأمین مسکن مورد نیاز خود ناتوانند.

وی از سوی دیگر در بعد اجتماعی نیز الحاقات شهرها و روستاهای پیرامون که هم اکنون در بعد اجتماعی و فرهنگی بافت همگنی دارند، شبکه پیچیده‌ای از خرده‌فرهنگ‌ها به وجود آمده و باعث می‌شود این سکونتگاه‌ها بر پایه فرهنگ‌های مختلف و بعضا متضاد شکل بگیرد.

این کارشناس تخصصی شهرسازی وجود پیوست اقتصادی مبتنی بر شرایط حاکم بر اقتصاد شهر یکی از ملزومات مهم طرح های جامع دانست و گفت: در این طرح، پروژه‌های پیشنهاد شده که با شرایط اقتصادی واقعی همدان بسیار فاصله دارد و عملا تحقق پذیری طرح را با مشکل جدی مواجه خواهد کرد.

وی به عدم مطالعات علمی و سنجش دقیق مولفه‌های مختلف موثر در برنامه‌ریزی شهری در گزارشات طرح جامع شهر همدان اشاره کرد و افزود: کاربری‌های پیشنهادی، تقاطع‌های غیر همسطح متعدد پیشنهادی، زیرگذرهای پیشنهادی، سطح و سطوح سرانه‌ها، نوع مواجهه با توسعه محدوده، ضوابط و مقررات تراکمی و.... از پشتوانه مطالعاتی دقیق برخودار نبوده است.

حاجی بابایی یادآور شد: موارد ذکرشده  قطعا آینده همدان و مدیریت شهری را با چالش جدی مواجه خواهد کرد.

برخی با فشار سیاسی دنبال تصویب طرح جامع شهری هستند

دبیر سیاسی جامعه اسلامی دانشگاه بوعلی همدان نیز با بیان اینکه طرح جامع شهری همدان در حال بررسی برای تصویب است آن هم با فشار سیاسی، غیر منطقی و غیر علمی اظهار کرد: طرح جامع شهری، طرح بلندمدتی است که در آن نحوه استفاده از اراضی و منطقه‌بندی مربوط به حوزه‌های مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری و کشاورزی و تاسیسات و تجهیزات و تسهیلات عمومی مناطق نوسازی، بهسازی و اولویت‌های مربوط به آن‌ها تعیین شده است.

مهدی دارایی با بیان اینکه ضوابط و مقررات مربوط به تمام حفظ بناها و نماهای تاریخی و مناظر طبیعی در این طرح تهیه و تنظیم می‌شود و بر حسب ضرورت، قابل تجدید نظر خواهد بود گفت: در طرح جامع یکی از مسائل مورد بررسی مربوط به افزایش محدوده و اراضی شهری است در حالی که پاسخ منطقی برای  افزایش اراضی شهری مطرح نشده است.

وی با اشاره به اینکه افزایش اراضی به چند حالت رخ می‌دهد که شامل «متمرکز»، «حومه شهر»، «متراکم»، «مرکزی» و ... است تأکید کرد: همدان جزو شهرهایی است که ساختار مرکزی دارد، پس افزایش اراضی در حومه ی شهر باعث می‌شود که تمرکز شهر بین دو حوزه ی مرکزی و حومه ای تقسیم شود.

دبیر سیاسی جامعه اسلامی دانشگاه بوعلی همدان با بیان اینکه با این اتفاق استفاده از وسائل نقلیه شخصی افزایش می‌یابد و با توجه به نامناسب بودن برخی خیابان های شهر همدان باعث ترافیک می‌شود گفت: یکی از معضلات اجتماعی در همدان گسترش حاشیه‌نشینی و گسترش بافت‌های ناکارآمد شهری است که این طرح می تواند بیش از پیش  باعث گسترش این موارد در شهر شود.

وی تقسیم شهر به «حومه» و «مرکز» را باعث رشد حاشیه‌نشینی در همدان دانست و ادامه داد: طبق نظرات جامعه‌شناسان، رشد حاشیه‌نشینی می‌تواند منجر به ایجاد آلودگی‌ها و بیماری‌های مختلف شود، ضمن اینکه عموم جامعه‌شناسان حاشیه‌نشینی را علت اصلی مسائل اجتماعی از قبیل تبهکاری، فساد اخلاقی و صورت‌های کژکارکردی خانوادگی می‌دانند.

دارایی با بیان اینکه فقر اقتصادی، فقر فرهنگی، اخلال در روابط خانوادگی، انواع جرم و جنایت و بیکاری‌های آشکار و نهان نیز می‌تواند از اثرات حاشیه‌نشینی در شهر باشد گفت: نکته دیگری که در طرح جامع شهر همدان آمده، تبدیل شدن همدان به یک شهر خدماتی است.

وی ادامه داد: با توجه به اینکه همدان شهری مبتنی بر کشاورزی و باغداری است، افزایش اراضی در حومه ی شهر باعث کم شدن اراضی کشاورزی خواهد شد به همین علت بخش کشاورزی و باغداری در شهر آسیب جدی می‌بیند هم از لحاظ کاهش اراضی، هم به دلیل افزایش استفاده از آب با افزایش مناطق مسکونی و فراهم کردن نیازهای یک مسکن.

 همدان نزدیک به هزار هکتار زمینِ لَم یَزرع دارد، از این امکان برای ساخت مسکن استفاده کنید

دبیر سیاسی جامعه اسلامی دانشگاه بوعلی همدان با بیان اینکه نتیجه این اتفاق کمرنگ شدن اقتصاد کشاورزی و باغداری خوهد بود اظهار کرد: همین موضوع باعث می‌شود تا درآمد این قشر کاهش یابد، در حالی که در این تصمیم هیچ جایگزین درآمدی برای این قشر زحمتکش دیده نشده است.

وی در ادامه مشکل دیگر را افزایش قیمت عنوان کرد و افزود: افزایش اراضی حومه شهر در همدان در ابتدا ممکن است باعث کاهش قیمت شود اما بعد از مدتی به دلیل افزایش تقاضا برای مسکن‌های جدید در این منطقه، قیمت بالا می‌رود و جمعیت کثیری از مردم حاشیه‌نشین می‌شوند.

دارایی بیان کرد: با اقتصاد شهری موجود در همدان ارائه خدمات شهرداری به این مناطق امکان‌پذیر نیست و مسئولین با دستان خود علل فقر شهری را به طور شدیدی افزایش خواهند داد.

وی گفت: به نکته‌ای که در اینجا توجه نشده این است که اصلا  آیا نیاز به افزایش اراضی و افزایش آن در حومه شهر وجود دارد یا خیر؟! طبق آمار رسمی رشد جمعیت شهر همدان منفی است و در حال حاضر نزدیک به هزار هکتار زمینِ لَم یَزرع دارد.

دبیر سیاسی جامعه اسلامی دانشگاه بوعلی همدان با بیان اینکه از این زمین‌ها که قابلیت کشاورزی ندارند می‌توان برای ساخت مسکن استفاده کرد گفت: با این تفاسیر علت افزایش اراضی که در نهایت به بخش اقتصادی شهر آسیب می‌زند چیست؟

وی تأکید کرد: کشاورزی در گذشته به عنوان موتور محرک اقتصاد شهر وجود داشته اما از دو دهه پیش به نصف کاهش پیدا کرده و با اجرای این طرح شاهد از بین رفتن بیش از پیش این بخش در استان خواهیم بود.

دارایی اضافه کرد: کاهش قیمت مسکن نیازمند تعدیل مولفه‌های بنیادین رشد قیمت مسکن است و تا زمانی که مسائل پایداری در زمینه قیمت مسکن حل نشود انتظار حل این مشکل از طریق افزایش زمین غیر منطقی است.

وی با بیان اینکه در هیچ کجای دنیا جمعیت را ملاک الحاق روستا به شهر قرار نمی‌دهند گفت: این طرح مشکلات زیادی دارد که فقط بخش کوچکی از آن را بازگو کرده‌ایم، مشکلات دیگر این طرح در حوزه شهرسازی، محیط زیست، منابع طبیعی و مسائل اجتماعی است که باید نسبت به آن حساس بود.

دبیر سیاسی جامعه اسلامی دانشگاه بوعلی همدان تأکید کرد: این طرح، تمام جامعه شهری همدان را دربرمی‌گیرد اما تنها افرادی که به فکر منافع مالی خود هستند از این طرح آگاه هستند و در سایه برای افزایش سرمایه‌های خود از آن استفاده می‌کنند.

وی گفت: زمانی که روستایی به شهر تبدیل می‌شوند افرادی سودجو اقدام به خرید زمین از روستاییان می‌کنند و در نهایت روستایی مجبور به مهاجرت می‌شود اما با این اقدام زمینه حاشیه نشینی فراهم می‌شود و افزایش قیمت زمین و پر شدن جیب دلالان زمین را در پی خواهد داشت.

دارایی با بیان اینکه باید بر اساس رشد هوشمند برنامه‌ریزی و اقدام کرد افزود: با این اقدام یکپارچه‌سازی سیستم حمل و نقل و کاربری اراضی محقق می‌شود و خلق الگوهای کاربری اراضی قابل دسترس، بهبود فرصت‌های حمل و نقل، خلق جوامع قابل زیست و کاهش هزینه های خدمات عمومی را در پی دارد.

طرح جامع شهری همدان باید کارشناسی شود

جانشین قرارگاه مطالبه‌گری دانشجویی شهید احمدی‌روشن در همدان نیز اظهار کرد: قرارگاه مطالبه گری شهید احمدی روشن با توجه به مسائل بنیادی و ریشه‌ای که در استان همدان وجود دارد به طور جداگانه با نگاه تخصصی و علمی به هریک از موضوعات می پردازد و مطالبات اصلی مردم را تا حصول نتیجه از مسئولین ذیربط پیگیری می‌کند.

عرفان احسانی در همین راستا گریزی به مسئله طرح جامع شهری زد و گفت: در خصوص این مسئله، هسته مرکزی قرارگاه طی یک ماه گذشته اقدام به بررسی موضوع کرده که شامل دیدار با اساتید دانشگاهی، اعضای شورا شهر و برخی مطلعین بوده و نتیجه پیگیری ها و جلسات حاکی از آن است که ظاهرا این طرح عمیقا کارشناسی نشده و با فشارهای سیاسی در حال تصویب است.

وی به طرح چند سوال در این زمینه پرداخت و افزود: اداره کل راه و شهرسازی استان همدان طی قراردادی تهیه طرح جامع شهر همدان را به شرکت مهندسین مشاور نقش جهان پارس محول کرد، حال سوال اساسی این است که به چه علت به همین شرکت مهندسین مشاور طراحی سه ورودی شهر همدان و طرح ساختاری راهبردی داده شده است؟

جانشین قرارگاه مطالبه‌گری دانشجویی شهید احمدی‌روشن در همدان با بیان اینکه آیا شرکت ذیصلاح دیگری وجود نداشته یا نگاه شرکت مهندسین مشاور نقش جهان پارس به مسائل عمیقا علمی و کارشناسی است؟ گفت: طبق گفته کارشناسان پیش نیاز هر گونه توسعه کالبدی، توسعه اقتصادی شهر است. اخیرا در شهر همدان کدام زیرساخت اقتصادی بنیادین ایجاد شده که تصمیم به رشد شهر گرفته شده است؟

وی گفت: مگر نه این است که مدیریت شهری برای تکمیل پروژه‌های نه چندان بزرگ هم با مشکلات جدی در حوزه تامین مالی مواجه می شود؟ مگر غیر از این است که صنعت کشاورزی شهر همدان که که از قدیم الایام به عنوان موتور محرک اصلی اقتصادی شهر همدان بود ویران شدند و جای خود را به آپارتمان دادند؟ طبق نظر کارشناسان این شکل از توسعه، به حاشیه‌نشینی گسترده منجر خواهد شد.

احسانی با بیان اینکه ظاهرا مسئولین مربوطه تعدیل قیمت مسکن را بهانه این توسعه‌های بدون برنامه کرده‌اند اضافه کرد: درخواست روشن قرارگاه مطالبه‌گری شهید احمدی‌روشن آن است که مولفه های اساسی رشد قیمت مسکن در شهرها را بیان کنند و بفرمایند در راستای کاهش قیمت مسکن چه اقداماتی انجام داده‌اند.

وی گفت: برداشت ما این است که تا زمانی که سوداگری مسکن در شهر همدان حرف اول را می‌زند چه شهر توسعه پیدا بکند و چه نکند نه تنها قیمت مسکن تغییرات چشمگیری نخواهد داشت بلکه اراضی اضافه شده هم دستخوش سوداگری های افراد سودجود خواهد شد.

جانشین قرارگاه مطالبه‌گری دانشجویی شهید احمدی‌روشن در همدان اظهار کرد: علت اصلی معاملات اراضی پیرامون محدوده شهر در چند ماه اخیر چیست؟ چه افرادی مطلع هستند کجا قرار است به شهر اضافه شود و با معاملات یک شبه میلیاردر می‌شوند؟

وی با بیان اینکه قرارگاه مطالبه‌گری شهید احمدی‌روشن با کمک دستگاه‌های نظارتی این موضوع را تا حصول نتیجه به جد دنبال خواهد کرد گفت: سوالات زیادی از این طرح در حوزه کارشناسی مطرح است که به مرور بیان شده و توسط این قرارگاه با جدیت تا حصول نتیجه دنبال خواهد شد.

انتهای پیام/89033/

نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
Captcha
لطفا پیام خود را وارد نمایید.
پیام شما با موفقیت ثبت گردید.
لطفا کد اعتبارسنجی را صحیح وارد نمایید.
مشکلی پیش آمده است. لطفا دوباره تلاش نمایید.

پر بازدید ها

    پر بحث ترین ها

      بیشترین اشتراک

        بازار globe
        اخبار کسب و کار تریبون
        همراه اول