شنبه ۵ مهر ۱۳۹۹ - ۰۵:۳۸

دیدگاه  /  هنر و ادبیات

بررسی ویژگی‌های شمایل‌نگاری شیعی در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای عصر قاجار - بخش دوم و پایانی

نقش عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه

هدف پژوهش، شناخت ویژگی‌های شمایل‌نگاری عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، از طریق بررسی بازتاب باورهای شیعی است. روش پژوهش به شیوه توصیفی انجام گرفته و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای است.

نقش عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه

 

نقش عاشورا در نقاشی قهوه‌خانه

عاشورا برای ایرانیان از جنبه‌های فرهنگی، مذهبی و اعتقادی، یک منبع بی‌پایان مفهوم و موضوع برای خلاقیت، کار هنری، تولید هنر و به وجود آمدن یک جریان پررنگ و تأثیرگذار در فضای هنر ایران است.

عزاداری برای سیدالشهدا† و خاندان پیامبرˆ از همان سال‌های آغازین پس از حادثه کربلا اتفاق افتاده و توسط ائمه آن را در مراسم شعرخوانی بنیان‌گذاشتند. اما به موازات روز عاشورا، در زمان حکومت آل‌‌بویه و برای رسمیت یافتن سنت‌های شیعی، به عنوان روز سوگواری اعلام گردید. (جعفریان، 1377، ص‌312) مردم نه‌تنها عزاداری حسینی را به طور علنی و در مساجد، حسینیه‌ها و میادین برگزار می‌کردند، بلکه با پشتیبانی دولت و در حضور شاهان صفوی نیز مراسم نوحه‌خوانی، سینه‌زنی [و تعزیه] و سوگواری برپا می‌شد. (فلسفی، 1375، ص844-857)

 در مورد تأثیرپذیری نقاشی قهوه‌خانه‌ای از تعزیه می‌توان گفت: رواج هنر تعزیه که در برخی از شهرها با وسعت و تنوع بسیاری طراحی و اجرا می‌شد، سبب گردید هنرهایی چون شعر و موسیقی نیز فعال شود و تأثیر فراوانی بر نقاشی پرده‌های مذهبی و تابلوهای عاشورایی بگذارد. نقاشی خیالی‌نگاری که عمدتاً مضامینی مذهبی یا پهلوانی دربرداشت، براساس روایت مرشد یا نقّال شکل گرفت. نمادهای این آثار، هم‌چون رنگ و شکل لباس و خود و سپر و حتی شخصیت‌های نمادین، هم‌چون «جبرئیل» که در شمایل درویش کاملی ظاهر می‌شد، سپاه جنّیان و امثال آن‌‌ها، همگی بر اساس روایت مرشد و متأثر از نمادگرایی تعزیه به وجود می‌آمد. برخی از متون که تاریخ عاشورا در آن تشریح شده و به «مقتل» معروفند، مرجع نقاشی وتعزیه قرار گرفتند. (تقوی،1390، ص‌11)

ایثار یکی از بارزترین مفاهیم و درس‌های عاشورا است؛ فداکاری و دیگری را بر خود مقدم داشتن. در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای، می‌بینیم که دلاوری و جنگ‌های بی‌امان یاران امام حسین† به خصوص حضرت ابوالفضل†، نمادی از شجاعت و دلیری است. حضرت عباس† با شجاعت تمام به سوی شط فرات روانه می‌شود و مشک را پر از آب می‌کند و با توجه به تشنگی فراوان، آب را در دستان می‌نهد تا بنوشد که یاد لب‌های خشکیده امام حسین† و اطفال امام می‌افتد و وفاداری خود را یک بار دیگر ثابت می‌کند و آب را روی آب می‌ریزد و با همان لب‌های تشنه و با مشکی پر از آب به خیمه امام حسین† می‌شتابد.  (محدثی، 1378، ص‌65)

«به نظر می‌رسد نقاشی قهوه‌خانه، در ابعاد مختلفی تحت تأثیر واقعه عاشورا قرار داشته است. روشن است که ائمه شیعه، تلاش زیادی در جاودانه کردن حرکت کربلا داشتند و تأثیر آن را در ورای یک اثر سیاسی صرف مخصوصاً قیام مسلحانه، بسیار بالاتر بردند، اولاً کوشیدند تا عاشورا را در میان امت جاودانه کنند و این با سنت روضه‌خوانی و زیارت دنبال شد و نقاشان قهوه‌خانه‌ای نیز از نشستن پای همین منابر و روضه‌خوانی‌ها آن‌چه را که می‌شنیدند، با ذهنیات و تخیلات خود بر روی تابلوی نقاشی نقش می‌بستند و با توجه به تحولات عمیق، در بینش مذهبی مردم در دوره قاجار، هم‌چنین کاربرد هنرهای مختلف در جهت اهداف شیعه، نقاشی قهوه‌خانه‌ای به صورت تابلوهای بزرگی جهت بیان صحنه‌های مختلف واقعه عاشورا در یک پرده یا یک تابلو به کار گرفته می‌شد».

پرده‌‌خوان‌ها، پرده‌های گسترده و بزرگی که صحنه‌های فاجعه کربلا را به خونین‌ترین شکل ممکن مجسم می‌کردند، در میدان آبادی‌ها به نمایش می‌گذاشتند و مرثیه‌سرایان و چاووشان، با سوز و الم به توصیف آن می‌پرداختند، آن‌گاه از همه مردم می‌خواستند تا با سپاه صوفی بزرگ همراه شوند و هم‌تیپان قاتلان شهدای کربلا را کیفر و قصاص دهند. پرده‌خوانی از دیرباز، وسیله‌ای برای بیان سوگ در قالب تصویر بوده که با انگشتان هنرآفرین و معجزه‌گر شمایل‌نگاران، همراه با هزاران نقش پرجلا و مضامین پرمعنا به مردم عرضه می‌شده است. (الهی، ص‌1377، ص105)

پرده‌داری را شمایل‌گردانی نیز می‌گویند و مراد از آن شمایل بزرگان دین است. پرده‌داران یا شمایل‌گردانان، کسانی هستند که معمولاً صحنه‌‌ای از حوادث، حوادثی که در تعزیه‌‌ها جاری است و در کتب مقاتل و تذکره‌های تاریخی ـ دینی از آن‌ها یاد شده و روی پرده بلندی نقش گردیده، در اختیار دارند. رنگ‌آمیزی‌ها و نحوه نقاشی و برداشت نقاشان این پرده‌ها، به نحوی است که گویای نفرتی سخت به دشمنان و اشقیا و محبت و الفتی صمیمانه و بی‌ریا با خاندان رسول‌اللهˆ است. معمولاً قیافه اشقیا بد و ناهنجار و کریه است؛ سرشان نتراشیده، پیشانی‌شان کوتاه، خنده‌هایشان تلخ و بی‌رمق، سبیلشان آویزان و نگاهشان بی‌شرم است. ضربت شمشیر فرق آن‌ها را شکافته و زبان از دهانشان بیرون آمده است.

چهره اعضای خاندان رسول‌اللهˆ و یاران امام حسین† در هاله‌ای از نور قرار دارد و نور از آن‌ها ساطع است. چهره زنان و دوشیزگان در پشت مقنعه و نقاب پنهان است. نقاش با بزرگ‌تر کشیدن و برجسته‌تر نشان دادن تصاویر امام حسین† و حضرت ابوالفضل† و دیگر جنگاوران اسلام، خواسته به عظمت روح و علوّ مقام و شأن والای ایشان تجسم عینی بخشد. از سوی دیگر، قیافه‌های دشمنان اسلام را خشن و همراه با حرکاتی تند ترسیم کرده و چهره امام و یارانش را کاملأ آرام و احاطه‌شده در هاله‌ای از نور نموده است تا بدین‌وسیله تضاد باطنی را بهتر بنمایاند و بیش‌تر بر احساسات بینندگان تأثیر گذارد.

نقاشی قهوه‌خانه، پدیده‌ای نوظهور در تاریخ نقاشی این دیار بود که همراه با حفظ تمامی ارزش‌های منطقی هنر مذهبی و سنتی ایران به ضرورت نیاز و خواست مردم و به پاس احترام و باورهای مردم متولد شد. مردمی که شمایل مقدس امامان بزرگوارشان، تصاویر حماسه‌های جانبازی و ایثار پیشوایان دینی‌شان را، نه به دلیل آذین نقش و نگاری، بلکه به دلیل حرمت ایمانشان و برآوردن نذر و نیازشان می‌خواستند.

در چنین روزگاری، هنرمندان بی‌ادعا، مقابل دیوار قهوه‌خانه‌ها و در ایوان حسینیه‌‌ها و تکیه‌ها و بر سکوی گود زورخانه‌‌ها نشستند و گوش به سخن نقالان دادند و چشم در چشم مداحان دوختند و هر چه را که شنیدند و در دل داشتند، بر تن دیوار و بوم نقش زدند؛ نقشی تنها به مدد خیالشان و خیالی به گستره و وسعت تمامی قصه ماندن و بودن خاکشان و استقامتی به بلندای آرمان‌های تبار و اجدادشان. (سخن‌پرداز و امانی، 1387، ص107ـ‌108) پرده‌خوانی یکی از هنرهای نمایشی و شرح حال و سیره اولیای دین است که بر اساس تصاویر منقوش بر پرده‌های بزرگ اجرا می‌گردد.

شمایل‌نگاری و صورت‌گری مذهبی، خود را در پرده‌ها نشان می‌دهد. نوعی از نقاشی مذهبی در این پرده‌ها تجلی می‌یابد. بر مبنای حوادث تاریخ اسلام، به‌ویژه وقایع عاشورا، نقاشی‌های درهم و برهمی روی پرده کشیده می‌شود که عنوان «پرده‌نگاری» دارد. نقاشان پرده‌های مذهبی، عموماً با الهام از مقتل‌ها، به تصویر صحنه‌ها می‌پرداختند. نقالانی هم با نصب آن‌ها بر روی دیوار و در حضور مردم، با دهانی گرم به تعزیه‌خوانی و پرده‌خوانی بر اساس حوادث به‌تصویرکشیده‌شده می‌پرداختند.

این پرده‌ها اعم از دنیا و آخرت، بهشت و جهنم، صالحان و شریران، و حسینیان و یزیدیان بود. در این پرده‌ها، شمایل حضرت عباس† با دستانی از بدن جدا، طفلان مسلم، خیمه‌های سوزان، قیام مختار، مجلس جن و انس و... کشیده می‌شد و نقالان پرده‌خوان با نثر و شعر، حوادث مربوط به آن‌ها را با صدا بازگو می‌کردند و از حاضران اشک می‌گرفتند. ؛ (محدثی، 1378، ص‌86)

 بررسی تاریخ زندگی امام حسین†، نشان داده است که آن حضرت به هیچ وجه حاضر به تسلیم، خضوع و رضا در برابر هیچ ظالمی نبودند و با آن که تمام قدرت‌های آن روز بر ضد کاروان امام بسیج شده بودند و با آن‌که می‌دانستند سفر به عراق به شهادت ایشان و اصحابشان منتهی می‌شود و بعد از شهادت ایشان و خاندان گرامی‌اش به اسارت می‌روند و حتی حضرت زینب کبریƒ باید طعم تلخ اسارت را بچشد و گردن حجت خدا، حضرت سجاد† با غل و زنجیر گران آزرده شود، در عین حال، آن خطبه‌های حماسی بین راه کربلا را خواندند و در آن خطبه‌ها، همراه اظهار تبری از بیگانگان، فرمان قیام و دستور مبارزه را صادر کردند و فرمودند:

من قیام کرده‌ام تا راه جد و پدرم را بروم. گرچه در مدت نزدیک به یک ربع قرن زمام‌داران اموی و مروانی مردم را به سیره دیگران انس و عادت داده بودند، من فقط به سیره جدم و پدرم عمل می‌کنم. (جوادی آملی، 1387، ص‌230)

 در روز عاشورا، امام حسین† بر اسب رسول خداˆ سوار شدند که «مرتجز» نام داشت و جلو صف ایستادند و فرمودند:

آیا فریادرسی هست که ما را برای خدا یاری کند؟ آیا دافعی هست که شرّ این جماعت را از حریم رسول خداˆ بگرداند؟

حربن‌یزید چون تصمیم لشکر را بر امر قتال دید و صیحه امام حسین† را، شنید آن‌وقت از خواب غفلت بیدار شد و به خودش آمد و رو به سوی پسر سعد کرد و گفت: «‌ای عُمر، آیا با این مرد مقاتلت خواهی کرد؟» گفت: بلی والله قتالی کنم که آسان‌تر او آن باشد که سرها از تن پرد و دست‌ها قلم گردد!» گفت: «آیا نمی‌توانی که این کار را از در مسالمت به‌خاتمت برسانی؟» عُمر گفت: «اگر کار به دست من بود چنین می‌کردم، لیکن امیر تو عبیدالله‌بن‌زیاد از صلح اِبا کرد و رضا نداد».

حُر آزرده‌خاطر، از وی بازگشت و از مکان خود کناره گرفت و اندک‌اندک به لشکرگاه امام حسین† نزدیک‌تر شد. حر نفس خویش را در میان بهشت و دوزخ مُخیر دید و اسب خود را دوانید و به امام حسین† ملحق گردید، در حالتی که دست بر سر نهاده بود و می‌گفت: «بارالها! به حضرت تو انابت و رجوع کردم، پس بر من ببخشای! چه آن‌که در بیم افکندم دل‌های اولیای تو را و اولاد پیغمبر تو را». ابوجعفر طبری نقل کرده است که چون حرŠ به جانب امام حسین† و اصحابش روان شد، گمان کردند که اراده کارزار دارد. چون نزدیک شد، سپر خود را واژگون کرد، دانستند به طلب امان آمده است و قصد جنگ ندارد.

پس نزدیک شد و سلام کرد.حر به حضرت امام حسین† عرض کرد: «فدای تو شوم یابن رسول اللهˆ منم آن کسی که تو را به راه خویش نگذاشتم و طریق بازگشت بر تو مسدود داشتم و تو را از راه و بی‌راه بگردانیدم تا بدین زمین بلاانگیز رسانیدم و هرگز گمان نمی‌کردم که این قوم با تو چنین کنند و سخن تو را بر تو ردّ کنند! قسم به خدا اگر این را می‌دانستم هرگز چنین نمی‌کردم! اکنون از آن‌چه کرده‌ام. پشیمانم و به سوی خدا توبه کرده‌ام آیا توبه و انابت مرا در حضرت حق به مرتبه قبول می‌بینی؟» آن دریای رحمت الهی در جواب فرمود: بلی خداوند از تو می‌پذیرد و تو را عفو می‌دارد». 

آموزه‌ها و آراء تفکرات شیعی به لحاظ فرهنگ و ایدئولوژی ایرانیان به سوی ارزش‌‌های شیعی در هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای از واقعه عظیم کربلا و شهادت سالار شهیدان، امام حسین† بوده است. این فرهنگ و روش در اوایل، عمدتاً به شیوه روضه‌خوانی و نقالی مختص بوده، ولی در دوره‌های زندیه و قاجار و احتمالاً پس از رونق تعزیه و شبیه‌خوانی، شیوه «پرده‌خوانی» نیز (به کمک نقاشی وقایع کربلا روی پرده‌های بزرگ) رونق یافت؛ زیرا با مشاهده بعضی از کارهای نقاشان در بوم‌‌ها و هم‌چنین پای دیوارها و ستون‌‌ها، مشاهده نمودند که انتقال پیام به این شیوه، آسان‌تر و برای عموم نیز قابل درک است.

اما باید گفت که نقاشان پرده‌های وقایع کربلا و یا دیوارهای امام‌زاده‌‌ها، از نقاشان درباری نبودند، بلکه از افراد معمولی جامعه (کوچه و بازار) بودند که روی ایمان و عشق خود به ائمه معصومین‰ به این کار می‌پرداختند. لذا شاید عمومیت استفاده از نقاشی ایرانی در خدمت دین و مذهب در تمدن اسلامی را بتوان به دوره‌های صفویه متعلق دانست که تأثیرگذاری آموزه‌های شیعی در این دوره شکل گرفت و شروع به رشد کرد و در دوره قاجاریه به اوج و شکوفایی رسید.

نقاشی قهوه‌خانه‌ای، مهجورترین هنر مردمی ایران است که هنرمند بی‌اجر و مزد در طول بیش از یکصد سال هنر خودش را پدید آورد. شیوه‌ای دیگر نیز در این زمینه، نقاشی‌‌های پشت شیشه است که به لحاظ کوچکی و ظرافت به عنوان تبرک در خانه‌‌ها و سقاخانه‌ها نگه‌داری می‌شده‌اند. روش پشت شیشه در زمان «قاجار» روشی بسیار مرسوم بود.  (فدوی، 1386، ص‌44)

نتیجه

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده و سؤال پژوهش، می‌توان نتیجه گرفت که نقاشی قهوه‌خانه‌ای، شیوه‌ای از نقاشی است که در دوران قاجار، بنابر اوضاع اجتماعی و سیاسی و متأثر از فضای خاص زمان خود شکل گرفت. با تشکیل حکومت شیعی در دوره صفویه و اوج‌گیری آن در دوره قاجار، سبب بازتاب اعتقادات مردمی متأثر از واقعه عاشورا توسط هنرمندانی برخاسته از دل همین مردم می‌شود. در زمینه شمایل‌نگاری شخصیت‌های مذهبی شیعیان و نمادهای مرتبط با ایشان در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، می‌توان برخی از ویژگی‌ها را برشمرد:

ـ استفاده از عناصر نمادین برای پوشش و سربند؛

ـ به‌کارگیری شیوه‌ای خاص و پالایش‌یافته در طراحی چهره و اندام؛

ـ پرداخت و رنگ‌آمیزی نمادین؛

ـ پرسپکتیو مقامی؛

ـ عدم رعایت پرسپکتیو علمی، پرداخت چهره و اندام در فضایی میانه سطح و حجم نمایی قرار دارد.

این بررسی، بیان‌گر این نکته است که شمایل‌نگاری در مقطعی از تاریخ فرهنگی ـ مذهبی و اجتماعی ایران، نقش مهمی در آشنا کردن ایرانیان با روایت‌های ملی ـ مذهبی داشته و تأثیر چشم‌گیری بر هنر نقاشی قهوه‌خانه‌ای بر جا نهاده است. عناصر به‌کاررفته در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، ذهنی بوده که به صورت فرم و رنگ در قالب‌هایی نمادین، بیان‌گر ارزش‌های اسلامی ـ شیعی بودند. امام حسین† زینت‌بخش قسمت اعظمی از نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای هستند و شمایل ایشان به عنوان نماد و نمود بصری یک انسان کامل، راهنما و هدایت‌گر، در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای به شمار می‌رود.

در پاسخ سؤال می‌توان برای ایجاد حالات روحانی و معنوی، از بارزترین ویژگی‌های شمایل‌نگاری؛ شخصیت‌ها و وابستگی آن‌ها به سپاه خیر یا شر اشاره کرد که سادگی و کاربرد نمادهایی مثل رنگ‌های سبز، آبی و سفید (رنگ‌های آسمانی) برای القای آرامش و زیبایی در سپاه خیر و در مقابل برای سپاه شر اغلب رنگ‌های زرد، قهوه‌ای و... (رنگ‌های گرم زمینی) استفاده می‌کردند و برای سهولت بیش‌تر در فهم مخاطب در نقاشی‌ها، نام شخصیت‌ها نیز کنار تصاویرشان نوشته می‌شد.

این نقاشی‌ها که از سنت و هویت اسلامی ـ شیعی ایران سرچشمه می‌گیرد، سبب درک و ارتباط عمیق و بیش‌تر عامه مردم با واقعه عاشورا و روایت‌های مرتبط با آن می‌شود. واقعه عاشورا تجسم عینی بندگی، ایثار، صبر، آزادگی، شجاعت، ایمان به هدف و سعه صدر و در یک کلمه مجمع فضایل و محاسن اخلاقی در عالی‌ترین حد ممکن است که شمایل‌نگاران در عصر قاجار، آن‌ها را به‌طور نمادین در نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای نشان داده‌اند.

 بدین صورت به‌کارگیری آموزه‌های قیام امام حسین† و معرفی سنت‌هایی که تحت تأثیر این نهضت عظیم و مقدس، در جامعه هنری به‌خصوص درشمایل‌نگاری شکل گرفته، یکی از اساسی‌ترین گام‌هایی است که می‌تواند فرهنگ عمومی جامعه را در جهت اهداف فرهنگی انقلاب اسلامی تغذیه نماید و غنا ببخشد.

مراجع

آژند، یعقوب، نمایش در دوره صفوی، تهران: فرهنگستان هنر، 1385.
2. آدامز، لوری، روش‌شناسی هنر، ترجمه علی معصومی، چاپ دوم، تهران: نشر نظر، 1390.
3. افشار مهاجر، کامران، هنرمند ایرانی و مدرنیسم، چاپ اول، تهران: دانشگاه هنر، 1384.
4. افشاری، مرتضی و حبیب الله آیت‌اللهی و محمدعلی رجبی، «بررسی روند نمادگرایی شمایل‌ها در نگارگری اسلامی از منظر نشانه‌شناسی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال هفتم، شماره سیزدهم، تهران، 1389.
5. اصغریان جدی، احمد، شیعه و حفظ آثار جنگ، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی، چاپ اول، 1378.
6. الهی، محبوبه، تجلی عاشورا در هنر ایران، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1377.
7. افهمی، رضا و علی‌اکبر شریفی مهرجردی، «نقاشی و نقاشان دوره قاجار»، کتاب ماه هنر، شماره 148، تهران، 1389.
8. پاکباز، روئین، دائره‌المعارف نقاشی، جلد چهارم، تهران: فرهنگ معاصر، 1383 الف.
9. ـــــــــــ ، نقاشی ایران از دیرباز تاکنون، جلد سوم، تهران: انتشارات زرین و سیمین، 1383 ب.
10. ـــــــــــ ، نقاشی ایران از دیروز تا امروز، تهران: انتشارات زرین و سیمین، 1379.
11. تقوی، لیلا، «نقالی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای چگونگی شکل‌گیری و تعامل»، رشد آموزش هنر، دوره هشتم، ش25، تهران، 1390.
12. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن هفت هجری، چاپ دوم، تهران: نشر سازمان تبلیغات، 1377.
13. جوادی آملی، عبدالله، حماسه و عرفان، قم: نشر اسراء، چاپ دوم، 1387.
14. چلیپا، کاظم و محمدعلی رجبی، نقاشی مکتب قهوه‌خانه‌ای (حسن اسماعیل‌زاده)، ترجمه مهدی افشار، تهران: چاپ و نشر نظر، 1385.
15. حسینی، مهدی، «خیالی‌سازی»، فصلنامه هنر، شماره 66، تهران، 1384.
16. سخن‌پرداز، کامران و حجت‌الله امانی، «نقاشی پشت شیشه ویژگی‌ها و تأثیرگذاری‌ها»، آینه خیال، ش10، تهران، 1387.
17. سیف، هادی، نقاشی قهوه‌خانه‌ای، ترجمه کلود، (سروش) کرباسی، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1369.
18. شایسته‌فر، مهناز، «انعکاس حادثه عاشورا در بقعه چها پادشاه و تطبیق آن با نقاشی قهوه‌خانه»، نشریه نامه پژوهش فرهنگی، سال یازدهم، ش43، تهران، 1389.
19. ــــــــــــــ ، «مکتب نگارگری بغداد با تأکید بر مضامین شیعی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال پنجم، ش10، تهران، 1388.
20. ــــــــــــــ ، «هنر شیعی»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، 1384.
21. ــــــــــــــ ، کیان، کتایون و زهره شایسته‌فر، «بررسی موضوعی شمایل‌نگاری پیامبر اسلامˆ در نگارگری دوره ایلخانی و حضرت مسیح در نقاشی مذهبی بیزانس متأخر»، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، سال هفتم، ش14، تهران، 1392.
22. فدوی، سیدمحمد، تصویرسازی در عصر صفوی و قاجار، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1386.
23. فلسفی، نصرالله، زندگی شاه‌عباس اول، جلد سوم، تهران: انتشارات علمی، 1375.
24. محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، قم: چاپ چهارم، 1378.
25. مرادی شورجه، مهدی، و مرتضی افشاری، «تأثیر تصاویر چاپ سنگی بر نقاشی معاصر ایران»، فصلنامه نگره، ش7، تهران، 1387.
26. محمودی، سکینه خاتون و مرضیه قاسمی، «تعامل نَقل و نَقش در قهوه‌خانه‌های ایرانی»، دو فصلنامه مطالعات هنرهای تجسمی دانشکده هنر و معماری، دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال دوم، ش3، زاهدان، 1391.
27. نجم، سهیلا، هنر نقالی در ایران، تهران: فرهنگستان هنر، چاپ اول، 1390.
28. هنری‌مهر، فاطمه، «جلوه‌های شمایل‌نگاری در ایران قبل از اسلام تا دوره صفویان»، جلوه هنر، ش25، تهران، 1384.

نویسندگان:

اصغر جوانی: دانشیار دانشگاه هنر اصفهان

حبیب‌الله کاظم‌نژادی: دانشجوی دکتری هنر اصفهان

فصلنامه شیعه شناسی شماره 55

انتهای متن/

نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
Captcha
لطفا پیام خود را وارد نمایید.
پیام شما با موفقیت ثبت گردید.
لطفا کد اعتبارسنجی را صحیح وارد نمایید.
مشکلی پیش آمده است. لطفا دوباره تلاش نمایید.

پر بازدید ها

    پر بحث ترین ها

      بیشترین اشتراک

        همراه اول