يکشنبه ۴ آبان ۱۳۹۹ - ۲۰:۱۵

آذربایجان شرقی

از بازار تبریز تا گوهرشاد/ «رژه سوگ» عزاداری فاخر «عجم خیابان» در حرم رضوی

«هیئت عزاداران محله عجم خیابان» از سال 1200 قمری در تبریز بیرق عزای حسینی برافراشته‌است. یعنی هیئتی با بیش از 240 سال قدمت که ریشه در تاریخ و اصالت مذهبی شهر تبریز دارد.

از بازار تبریز تا گوهرشاد/ «رژه سوگ» عزاداری فاخر «عجم خیابان» در حرم رضوی

خبرگزاری فارس - فرشید باغشمال: عزاداری عجم، فاخرترین جلوه عزاداری مردم تبریز است. جلوه‌ای اصیل و هنرمندانه که گاه حال‌وهوای حماسه دارد و گاه مرثیه‌وار و محزون است، دست‌‌ها هماهنگ و کشیده، اوج می‌گیرند، بر سینه فرود می‌آیند و محبت آل‌علی(ع) را بر جان‌ودل می‌نشانند.

تفاوت عرب و عجم چیست؟

«هیئت عزاداران محله عجم خیابان» از سال 1200 قمری در تبریز بیرق عزای حسینی برافراشته‌است. یعنی هیئتی با بیش از 240 سال قدمت که ریشه در تاریخ و اصالت مذهبی شهر تبریز دارد. 

تفاوت عزاداری عرب و عجم را باید در نحوه سینه‌زنی و نوحه‌خواهی دو سبک دانست. عزاداری عرب، با سینه‌زنی شتابدار یک‌دستی یا دو دستی که در همه‌جای کشور رایج است، شناخته می‌شود.

این شیوه، بسیار نزدیک به سوگواری‌های اعراب است و از این رو، به نام «عرب» شناخته می‌شود. اما «سبک عجم» با سینه‌زنی یک‌دستی همراه با تامل و طمانینه معروف است و خاستگاه و کانون آن، فقط و فقط عجم محله خیابان تبریز است.  

از این رو، شاید بیراه نباشد که این هیئت را از مفاخر سوگواری شیعیان معرفی کنیم. عزاداری عجم بیشتر با آئین‌های محرم در بازار تاریخی تبریز شناخته می‌شود. برنامه‌های بازار در محرم هر سال، بازتاب گسترده در رسانه‌های مختلف دارد و در میان  مردم، تا حدود زیادی شناخته شده‌است. اما بخش دیگری از عزاداری‌های این هیئت، مربوط به سوگواری‌های آخر ماه صفر در مشهد مقدس است که جزئیات، آداب و رسوم آن، شاید از چشم مردم دور مانده‌است.

 

بار امانتی که از پدر به پسر رسید...

«هیئت عزاداران محله عجم خیابان» همه‌ساله در دهه پایانی ماه صفر، راهی مشهد مقدس می‌شود، تا عزاداری ویژه اربعین حسینی، رحلت نبی‌مکرم اسلام(ص)، شهادت امام حسن(ع) و شهادت امام رضا(ع) را در جوار حرم رضوی، برپا کنند.

«مرحوم حاج محمدعلی عبد یزدانی» رسم این سفر زیارتی را اواخر دهه 50 بنا گذاشت. سفری که از سال 62 با جدیت بیشتری، استمرار یافت و به عنوان سنت دائمی و رسمی تبریزی‌ها در حریم آستان قدس، تثبیت شد.

 حاج محمدعلی، سال 81 درست موقع سینه‌زنی در مسجد سالار شهیدان، سلامی به مولایش داد و چشم از جهان فروبست. پس از او فرزندش، «حاج مرتضی» وارد گود شده و تا توانسته، در تدارک سفر زیارتی آخر ماه صفر کوشیده‌است. او از سال 68 در این سفر حضور داشته و هر سال، چند بار برای سرکشی و رسیدگی به وضعیت حسینیه عجم، راهی مشهد می‌شود. 

 

حسینیه عجم، در خدمت زائران بی‌بضاعت است

وی به سِیر تاریخی برنامه‌های این هیئت در ماه‌ صفر اشاره می‌کند و می‌گوید:  هیئت عزاداران محله عجم خیابان، از سال 59، دهه آخر ماه صفر، به پابوس امام رضا(ع) مشرف می‌شود. این سفر از سال 62 رسمیت یافت و سال‌به‌سال، جمعی که برای عزاداری، راهی مشهد می‌شدند، بیشتر شد. هیئت، تا سال 67، این 10 روز را، در «مهمان‌پذیر صحرا» اسکان داشت و کرایه قابل‌توجهی از این بابت، متحمل می‌شد. همین سال 67، مرحوم ابوی  گفتند در زمان خداحافظی از محضر امام رضا طلب محل اسکان دایمی کرده‌اند و از سال بعد باید به فکر یک اسکان دائمی و اساسی باشیم. این شد که سال بعد، با همت اعضای هیئت، محلی را در خیابان دانش مشهد خریداری کردیم.

به این ترتیب، حسینیه عزاداران عجم خیابان در مشهد، با مساحت 900 مترمربع، زیربنای 1500 مترمربع و در سه طبقه، سال‌ها است که محل اسکان این هیئت، در دهه پایانی ماه صفر است. این زیرساخت ارزشمند با 17 اتاق مفروش، تمام امکانات اسکان را به صورت یکجا دارد و در سایر روزهای سال، در خدمت خانواده‌هایی است که بضاعت کافی برای کرایه هتل و مهمان‌پذیر ندارند. 

آقا ‌‌مرتضی شرایط استفاده از حسینیه را این طور شرح می‌دهد: مدیر حسینیه، از قدیمی‌های هیئت است که سال‌ها است ساکن مشهد است و با مدیریت دقیق و حساب‌شده، افرادی را که ما پس از یک سری تحقیقات اولیه، معرفی می‌کنیم، مطابق سند، پذیرش می‌کند. هدیه ناچیزی هم برای هر اتاق در نظر گرفته شده‌است که صرف آب‌ و برق و سایر رسیدگی‌های حسینیه می‌شود. سال گذشته500 خانوار را پذیرش کردیم، اما امسال با توجه به وضعیت کرونا، اسکانی نپذیرفتیم.  

 

«کد 374» و عَلَم‌‌های قدیمی هیئت عجم در مشهد

طبق ضوابط آستان قدس، هیچ گروه و دسته‌ای، بدون مجوز، حق تجمع در هیچ یک از بخش‌های حرم را ندارد. هیئت‌های عزاداری، با داشتن معرفی‌نامه از شورای هیئات مذهبی سازمان تبلیغات اسلامی و مُهر امام جمعه، می‌توانند خود را به آستان قدس معرفی و کد عزاداری دریافت کنند. کد هیئت عزاداران محله عجم خیابان 374 است. کُدی که در «عَلَم رضوی» این هیئت ثبت شده و در واقع شناسنامه این هیئت در آستان قدس به شمار می‌رود. اما علم‌های هیئت محله عجم خیابان، خود حکایت دیگری دارد.

 عبد یزدانی در این مورد، بیان می‌کند: هیئت ما یک هیئت تاریخی است که چند عَلم‌ نفیس قدیمی دارد. برخی از عَلَم‌ها، مخصوص برنامه هفتگی هیئت است، برخی ویژه عزاداری بازار و بعضی هم ویژه عزاداری دهه آخر ماه صفر مشهد است و در مشهد نگهداری می‌شود. علم قدیمی ما در مشهد، حدود 45 سال پیش توسط «مرحوم آقای حاج‌ابراهیم کمالی‌نیا» به هیئت اهدا شده‌است. علاوه‌بر این علم، آستان قدس، هر 15 سال یک بار، یک عَلَم به هیئت‌هایی که در عزاداری‌های ماه صفر ثابت‌قدم باشند، اهدا می‌کند. نام هیئت‌ها با دوخت زیبا در این علم‌ها، حک شده‌است. هیئت ما تا حالا، یک عَلم رضوی از آستان قدس هدیه گرفته و عَلم دوم هم در نوبت اهدا است. 

السلام ای خسرو ملک خراسان، السلام 

از آقا‌مرتضی در مورد آداب ورود و نحوه عزاداری در حرم می‌پرسم. می‌گوید: علم‌هایی که اشاره کردم، پیشاپیش دسته قرار می‌گیرد و دسته عزاداری که خود را در باب‌الجواد آماده کرده‌، مرتب و یکدست، با «سلام مخصوص هیئت» وارد صحن قدس می‌شود (السلام ای خسرو ملک خراسان، السلام / ای امام هشتم ای شاه خراسان، السلام)

 

سیر عزاداری عجم، از دارالسلام تا گوهرشاد

این برنامه، ویژه دستجاتی است که مجوز دارند. دسته‌هایی که مجوز ندارند، می‌توانند در روزهای بیستم، بیست‌وهشتم، بیست‌ونهم و سی‌ام صفر، در چهار خیابان مشرف به حرم، با رعایت نوبت، عزاداری کنند. سالانه بیش از 5هزار هیئت، از جای‌جای ایران، با سبک‌ها و سنت‌های مختلف، دهه پایانی ماه صفر را به آستان مهربان امام غریب پناه می‌بَرند و مطابق برنامه‌ریزی دقیق آستان قدس و در یک محل ثابت و دایمی عزاداری می‌کنند. این محل، در طول سال‌های متوالی، غیرقابل‌تغییر است، مگر بنا به ملاحظات خاص.

عبد یزدانی توضیح می‌دهد: هیئت ما قبل از انقلاب، پایین پای مبارک امام، سینه می‌زد که الان به خانم‌ها اختصاص یافته و نامش دارالسلام است. بعد از انقلاب تا سال 68 در دارالذکر عزاداری می‌کردیم، یعنی نزدیک‌های قبر مرحوم علامه جعفری. از سال 68 تا سال 82 در ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد  بودیم و از سال 82 که کم‌کم ماه صفر به سرمای زمستان خورد، محفل ما در دارالهدایه و دارالقرآن  برپا است.

 

«رژه مذهبی عجم» محبوب خادمان و زائران رضوی است

عزاداری عجم محله خیابان، با ظرفیت‌های خاص هنری و زیباشناسی، متفاوت‌ترین سبک و سیاق عزاداری است. لباس‌های یکدست شیکِ مشکی، نواها و نوحه‌های خاص، ضرباهنگ سنگین سینه‌زنی و همچنین سکوت و متانت خاص اعضای دسته، شمایلی شبیه یک «رژه مذهبی» به دسته عزاداری عجم بخشیده‌است. همین باعث شده این هیئت، در مشهد از محبوبیت خاصی برخوردار باشد.  

عبد یزدانی در مورد استقبال زائران و خادمان از عزاداری این هیئت می‌گوید: هیئت عجم خیابان تبریز در مشهد، از تک‌تک شهرها، مخاطب و هواداران خاصی دارند. از شهرها و روستاهای جنوب گرفته تا مردم مشهد، بدون اینکه زبان نوحه‌خوانی ما را متوجه شوند، به تماشای دسته عجم می‌ایستند. در روزهای پُر ازدحام آخر صفر، طبیعی است که خادمان رضوی، چندین‌بار از دسته‌های عزاداری می‌خواهند تا عزاداری را به پایان برسانند. اما جالب است بدانید که رفتار این عزیزان با ما بسیار متفاوت است. چشم‌انتظار عجم خیابان می‌مانند، به پیشوازمان می‌آیند و راه را برای‌مان باز می‌کنند. انضباط و تشخص ویژه هیئت عجم باعث شده این هیئت در سال‌های اخیر، در رتبه‌بندی سالانه آستان قدس، از میان صدها هیئت، چندین سال متمادی رتبه نخست را از آن خود کند.

 


 

«حلقه 250 نفری عجم» ماندگار است

عزاداران محله عجم خیابان، از نظر خاستگاه اجتماعی، شکل عزاداری، نواها و نوحه‌ها، متفاوت است. دسته عزاداران عجم در حرم رضوی، از چهره‌های پیشکسوت و معتمدان صنوف مختلف تشکیل شده است. بیشتر افراد این دسته، بالای 65 سال دارند. این سن‌وسال شاید برای آینده این هیئت و انتقال میراث عجم به آیندگاه، کمی نگران‌کننده به نظر برسد. اما حاج‌مرتضی، نظر دیگری دارد و خاطرنشان می‌کند: این هیئت، سال 59 با یک حلقه250 نفری وارد حرم امام رضا(ع) شد و سال گذشته به مدد آقا و با توجه به تربیت نسل‌های جوان و مومن در هیئت، با همان تعداد در محضر امام سینه زد.

 

نواخوان‌های جوان، پا جای پای بزرگان گذاشته‌اند

نوحه‌ عجم سخت و سنگین است. ضرباهنگ آن سنگین و کشیده است. هر مداحی، از پس بحرهای باشکوه و و اوج‌ و فرودهای سنگین عجم بر نمی‌آید. 

آقا‌مرتضی، یادی از نوحه‌خوان‌های قدیمی هیئت می‌کند: خدا بیامرزد، مرحومین آقایان حاج سیدحسین کهنموئی(شاعر و مداح)، حاج حسین اصل زاد، حاج‌محمود خیام، حاج‌عبدالحسین بخشایشی و حاج‌یوسف آقاجانی را که همگی از نواخوان‌های پرشور و سینه‌ سوخته عجم خیابان بودند. حاج‌باقرآقا خیابانی، مدتی است مقیم تهران است. آقای حاج‌رسول گلشنی هم مدتی است ناخوش‌احوال بوده و خانه‌نشین شده‌است. آقای حاج‌یوسف قدرتی‌آذر هنوز هم با همان صلابت قدیم می‌خواند. در کنار این پیشکسوت‌ها، جوانانی هم داریم که انصافاً خوب می‌خوانند. علیرضا علیزاده فاضل، یاور خیابانی، سیدمجتبی باقری‌نیا و محسن غازی، همگی جوانان مومن و بااستعداد در نوحه‌خوانی عجم هستند که انشاء‌الله در آینده زبان‌زد جامعه حسینی خواهند بود.

انتهای پیام/60032/ر

نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط خبرگزاری فارس در وب سایت منتشر خواهد شد پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد
Captcha
لطفا پیام خود را وارد نمایید.
پیام شما با موفقیت ثبت گردید.
لطفا کد اعتبارسنجی را صحیح وارد نمایید.
مشکلی پیش آمده است. لطفا دوباره تلاش نمایید.
همراه اول