گذری در بازار کلاهدوزان اردبیل؛ هنر صنعتی دیرینه که نیازمند حمایت است
بازار کلاهدوزان اردبیل با قدمتی بیش از ۲۰۰ سال بهعنوان یکی از اصیلترین اماکن تجاری اردبیل بهشمار میرود که در حال حاضر نیز دایر بوده و مشغول به فعالیت است و اما هنر صنعت کلاهدوزی امروزه دستخوش تغییرات بسیاری شده و رونق سابق را ندارد.
خبرگزاری فارس اردبیل|علی لطفی: وارد بازار سنتی اردبیل که شوی راستههای مختلف تو را درگیر خود میکنند. راستههایی که هر کدام در عرضه کالاهای مختلف فعالیت دارند بهطوریکه شما با حضور در این بازار تاریخی میتوانید تمام مایحتاج خود را تهیه کنید، البته مقصد من راستهای بهنام کلاهدوزان است بنابراین برای جستوجوی این راسته به راه خود ادامه میدهم. تابلوی بازار کلاهدوزان را از دور میبینم، تابلویی که در آستانه راسته بازار نصب شده و با فلشی مسیر بازار را مشخص میکند. با ورود به بازار مسقف، بیشترین چیزی که جلب توجه میکند، گنبد شیبدار این بناست که ظواهر آن نشان از بازسازی را دارد بهطوریکه روزنهای از جنس شیشه در نوک گنبد ساخته شده است. زیر گنبد تابلوی آویزان شده از سقف، ورودی بازار کلاهدوزان را مشخص میکند. با گذر از پلهها با عرض کوچک که مردم را به سمت درون بازار مسقف هدایت میکند وارد بازار میشوم، ظهر هنگام است و بانگ صدای اذان مرحوم موذنزاده از مسجد نزدیک به بازار درون فضای مسقف پیچیده و فضایی معنوی را به این محیط سنتی میدهد. جلوتر میروم، چند مغازه کنار هم با انبوهی از کلاههای جورواجور و رنگارنگ را میبینم، اینجا کلاههایی متناسب با انواع سلیقهها و نشانگر انواع فرهنگها خودنمایی میکنند. چیدمان کلاهها به نحوی است که میتوان با کنارهم قرار دادن آنها، مقایسه جالبی از انواع نسلها را شاهد بود.
اینجا میتوان نظارهگر کلاههایی با طراحی مربوط به چند دهه قبل و کلاههایی مربوط به نسل فعلی را با علائم و شمایل عجیب و غریب دید این راسته همانطور که گفتم در دل بازار سنتی اردبیل قرار گرفته است؛ خالی از لطف نیست که در ابتدا گذری به بازار سنتی داشته باشیم. گذری بر بازار تاریخی اردبیل مردم اردبیل زمانهای دور، برای سهولت در تهیه مایحتاج و به دست آوردن یا فروش راحتتر کالاها و اجناس خود، تصمیم به تاسیس مجموعه بازارهای مسقف و به هم پیوسته گرفتند، بهگونهای که اگر در زمان فعلی که بیش از دویست سال از تاسیس بازار تاریخی اردبیل گذشته است برای خرید کالا و تهیه ملزومات خود، سری به بازار بزنید، به راحتی میتوانید همه آنچه که نیاز دارید را یک جا و باهم خریداری کنید. بازار تاریخی اردبیل یا همان بازار سنتی که در زبان محلی به آن «اوستی اورتولی بازار» میگویند به معنی بازار سقفدار است، این بازار در تاریخ ۲۷ مرداد ۱۳۶۴ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. بازار سنتی اردبیل دارای چندین بخش و راسته است که هر راسته مربوط به یک صنف خاص بوده و صدها سال است که این چنین به فعالیت خود ادامه میدهد. هر راسته از بازار شامل چندین مغازه به هم پیوسته با معماری کهن و فضایی سنتی است که پذیرای مشتریان برای ارائه خدمات هستند.
از جمله راستههای بازار تاریخی اردبیل میتوان به راسته اصلی بازار، راسته پیرعبدالملک، راسته قیصریه، راسته کفاشان، راسته غلامان، بازار زرگران، بازار بقالان، بازار کلاهدوزان، بازار علافان، بازار پنبه دوزان، بازار چاقوسازان، بازار مسگران، بازار آهنگران، سرای گلشن، سرای وکیل، سرای حاج احمد و . اشاره کرد که در کنارهم قرار گرفتنِ راستهها و فواصل کمی که با یکدیگر دارند این امکان را به مردم میدهد تا با سهولت بیشتری به کارهای خود بپردازند. معماری چشم نواز و تاریخ غنی بازار سنتی اردبیل با راستههای متعدد میتواند ساعتها برای یک گردشگر یا حتی اهالی اردبیل جالب باشد بهخصوص راستهای به نام کلاهدوزان و کلاه که این روزها طرفداران خاص خود را دارد. کلاهی که در ایران تاریخچهی دور و درازی را با خود حمل میکند. سرپوشها از دیرباز بهعنوان پوششی مهم نزد ایرانیان محسوب شده و بخشی از فرهنگ مردم ایران را تشکیل میدادند. سرپوشها همانند سایر ملابس، از جلوه ویژهای برخوردار بوده و برای مردم حائز اهمیت بودند. یکی از با اهمیتترین سرپوشها در طول تاریخ، کلاه است. کلاه به پوشاکی گفته میشود که به خاطر محافظت از سر و یا مسائل ایمنی و دلایل دینی یا جایگاه اجتماعی، روی سر گذاشته میشود.
تاریخچه کلاه در ایران طبق باور تاریخشناسان اولین کلاهها در تاریخ مربوط به مصریان است بهگونهای که مصریان به دلیل سختی کار و تابش مستقیم نور خورشید سرپوشی از جنس حصیر میبافتند و برای جلوگیری از تابش مستقیم خورشید به چشم و صورت از آن استفاده میکردند با گذشت زمان به تدریج کلاه در تمام دنیا به خصوص در ایرانِ قبل از اسلام رواج یافت و به وسیلهای برای محافظت از سر و صورت تبدیل شد. البته با ظهور اسلام در ایران، استفاده از کلاه در نزد مردم کمرنگتر شده و کلاهها جای خود را به دستار و عمامه دادند. با روی کار آمدن صفویان، استفاده از دستارهای سبز رنگ برای حفظ سنت و تکریم تشیع بین مردم گسترش یافت، در دوران زندیه و قاجار نیز این رویه ادامه داشت و شال و دستار بخشی جداناپذیر از پوشش مردان ایرانی بوده است. البته در دوران قاجار، بنا به نفوذ بیش از اندازه دولتهای خارجی در سیاستهای کشور، کلاههای فرانسوی و انگلیسی وارد ایران شد. کاربرد کلاهها در فرهنگ ایرانی کلاهها علاوه بر استفاده به عنوان یک سرپوش، بیشتر به عنوان یک نماد در جوامع ایرانی کاربرد دارند، کلاهها بسته به کاربردشان میتوانند در محیطهای گوناگون مورد استفاده قرار گیرند. برای مثال در اواخر دوران زندیه، کلاهها نمادی از ارزش در جامعه بوده و هرکس که کلاه به سر نداشت را فردی کم ارزش میدانستند.
یا در اواخر دوران قاجار از کلاهها به عنوان وسیلهای برای انتقال احترام و نشانگر ابراز سلام و خداحافظی استفاده میکردند بدینگونه که ثانیهای با برداشتن کلاه و خم کردن سر، احترام خود را به مخاطب نشان میدادند اما امروزه و با گسترش ارتباطات نوین و تداخل فرهنگها با یکدیگر، دیگر اثری از مراودات اصیل سنتی نیست و کلاهها صرفا به عنوان پوششی در فصلهای سرد و گرم سال توسط مردم استفاده میشوند. برای کسب اطلاعات بیشتر به سراغ کارشناس میراث فرهنگی رفتم. رسوم خاص مردم اردبیل در مورد کلاه جواد جهانی کارشناس میراث فرهنگی، اردبیل را از دیرباز به عنوان استانی پایبند به آیین کلاهها دانست و اظهار کرد: درگذشته در برخی از روستائیان مرسوم بوده که به هنگام ازدواج، زوجین را کنار هم مینشاندند و پسر بچهای یک کلاه مردانه در دست گرفته و با ادای جملاتی آن را نوبتی روی سر عروس و داماد میگذاشته، این رسم با استفاده از کلاه مردان قبیله یا روستا انجام میگرفت، این رسم در برخی خانوادهها در مقطع فعلی نیز انجام میگیرد. وی افزود: کلاه از سر نیفتادن و حفظ حجاب سر توسط مردان و همچنین محافظت صورت از تابش نور خورشید، آب و هوای سرد و کوهستانی اردبیل از زمانهای دور، از دیگر دلایلی است که مردم اردبیل به استفاده از کلاهها علاقهمند بودهاند.
به گفته کارشناس میراث فرهنگی بازار کلاهدوزان اردبیل چندین بار از دوران صفویه و قاجار تاکنون مرمت و تعمیر شده و تاحدودی معماری آن دستخوش تغییرات داده است، آخرین بار بین سالهای ۱۳۷۰ تا ۱۳۸۵ به طور سازماندهی شده مرمت آن صورت گرفت همچنین بازار کلاهدوزان در سال ۱۳۷۸ تغییراتی در گنبد و سقف و معماری ستونها داشته است با ورود به بازار کلاهدوزان اردبیل که روزگاری برای خود راستهای مطرح و آشنا بوده تصمیم گرفتم به سراغ کسبهها بروم. محبوب فاخری از کسبههای میانسال بازار است که در بازار کلاهدوزان حضور دارد و به فروش انواع کلاه در مغازه نقلی خود مشغول است. کاهش تقاضا و واردات، باعث افول صنعت کلاهدوزی شده است فاخری یکی از فروشندگان کلاه در راسته بازار کلاهدوزان اردبیل، علاقه نداشتن مردم در طی سالیان اخیر به استفاده از کلاههای محلی و دستدوز را عامل اصلی افول صنعت کلاهدوزی دانست و گفت: چند دههای است که کلاهدوزی جایگاه واقعی خود در بین تولیدات صنایع دستی را از دست داده و این صنعت امروزه رو به افول است. وی افزود: در بین کلاهدوزان قدیمی اردبیل با تجربهای بیش از ۷۰ سال، چند تن اعم از مرحوم شیرمحمدی و مرحوم جعفریزاده حضور داشتند که بیش از نیم قرن در صنعت کلاهدوزی فعالیت میکردند اما در برهه فعلی هیچ یک از آنها نیستند و دیگر کسی هم راه این بزرگان را ادامه نمیدهد. مرحوم صفر جعفریزاده آخرین بازمانده بازار کلاهدوزان بود که یک سال قبل از شیوع کرونا درگذشت.
این کاسب بازار، واردات کلاههای ماشین بافت را به عنوان یکی دیگر از عوامل تضعیف صنعت کلاهدوزی دانست و عنوان کرد: در طی سالیان اخیر واردات بیرویه اجناس پلیاستری از کشورهای چین و ترکیه، با قیمتی بسیار کمتر از ارزش واقعی کلاههای دستدوز، باعث شده تا تقاضا برای دوخت کلاه کاسته شود و باعث شده تا مردم به سمت کلاههای آماده و وارداتی رو بیاوردند فاخری ادامه داد: به همین دلیل اکثر کلاهدوزان و کسبههای بازار، انگیزه و شوق چند ده ساله خود را از دست دادند و بدین گونه این صنعت رو به افول رفت. انواع کلاهها در بازار کلاهدوزان بر اساس ذوق و سلیقه افراد وی با بیان اینکه بازار کلاهدوزان منبعی کامل از انواع کلاه برای فصول گرم و سرد سال است تشریح کرد: انواع کلاههای تابستانی و زمستانی برای کودکان، نوجوانان و بزرگسالان در این بازار وجود دارند. همچنین کلاههای شاپو، مدل روس با پوست طبیعی حیوانات اهلی و وحشی، انواع کلاههای پشمی و بافتهای کاموایی و حتی کلاههایی مختص منطقه آذربایجان هم در مغازههای این راسته پیدا میشود. این مغازهدار راسته کلاهدوزان اردبیل از گذشتهها یاد کرد و گفت: در سالهای دور حتی کلاههایی با عنوان جمشیدی و تاساکی وجود داشتند که حالتی کاسهای مانند داشتند و کلاه مرسوم مردم اردبیل محسوب میشدند. پس از کمی گشت و گذار در بازار، به سراغ مغازه قدیمی مرحوم حاج صفر جعفریزاده رفتم؛ وی آخرین کلاهدوز بازار کلاهدوزان بود.
پدر و پدربزرگ مرحوم نیز از سالهای بسیار دور و از زمان قاجار در کار کلاهدوزی بوده و این شغل را به فرزند خود انتقال داده بودند کرکره مغازه مرحوم جعفرزاده همانطور که حدس میزدم بسته بود. دکان کناری آن مغازه، متعلق به برادرزاده مرحوم جعفریزاده است که وی نیز از سالیان دور به همراه پدر و عموی خود تجربهای در زمینه کلاهدوزی دارد، پیرمردی که حتی درون دکان کوچک خود نیز کلاه پشمی قدیمی خود را از روی سر برنمیدارد و و چه زیبا که هنوز هم پایبند عقاید آن دوران است. کلاهها نمادی از احترام و حجاب بین مردان اردبیل بود جعفریزاده از کاسبان سالخورده راسته کلاهدوزان، کلاه را به عنوان عضوی جداناپذیر از پوشش مردان دانست و عنوان کرد: در آن زمانها، همه اهالی بازار و تمام مردانی که در شهر رفت و آمد داشتند، باید کلاهی روی سر میگذاشتند و در در این بین بزرگ و کوچک، پیر و جوان هم فرقی نداشت. وی ادامه دارد: در زمانهای قدیم هرکسی که کلاه روی سر نداشت از ارزش اجتماعی پایینی برخوردار بود، در بین مردم، مرسوم بود که هرجایی پا میگذاشتند برای لحظهای کلاه از سر برمیداشتند و سر خم میکردند و این کار نشانگر احترام گذاشتن به طرف مقابل بود. این کسبه راسته کلاهدوزان اردبیل افزود: همانگونه که زنها و دختران چادر و روسری بر سر میکردند، مردان نیز موظف بودند متقابلا با استفاده از کلاه سر خود را بپوشانند.
کلاهها به عنوان حجابی برای مردان کاربرد داشت، اما به تدریج و با مرور زمان این موضوع در بین مردم کمرنگتر شده و ظهور کلاههای جدید که اکثرا مدگرایی را در جامعه رواج داد، باعث شد شکل و نحوه استفاده کلاهها به کل تغییر کند صنعت کلاهدوزی دیگر صرفه اقتصادی ندارد جعفریزاده نبود تقاضا و بازار کار مناسب را اصلیترین دلیل گسترش نیافتن صنعت کلاهدوزی عنوان کرد و گفت: بر خلاف شغل خیاطی که همه مردم در هر مقطعی به آن نیازمندند، حرفه کلاهدوزی دیگر از جایگاه اجتماعی مناسبی برخوردار نیست و همین نبود حمایت و علاقه نداشتن مردم به سفارش کلاه باعث شده تا از توسعه این صنعت جلوگیری شود. وی اضافه کرد: با گسترش روابط و گذر زمان، عقاید مردم نیز به طبع تغییر یافته و سبک زندگی نیز عوض شده است. صنعت کلاهدوزی با توجه به فرهنگ اجتماعی فعلی، نمیتوانست حرفه مناسبی برای کسب مخارج باشد به همین دلیل بود که من ترجیح دادم در زمینه دیگری فعالیت کنم. از بین کلاهدوزان اردبیل در حال حاضر تنها یک نفر وجود دارد که حاج لطفعلی مقدم است. بعد از خداحافظی با وی، تصمیم گرفتم سری به مغازه حاج لطفعلی مقدم بزنم. حاج لطفعلی کلاهدوز باتجربهای است که بیش از هشتاد سال سن دارد ولی هنوز هم عاشقانه به حرفه کلاهدوزی مشغول است. دکان کوچکِ حاج لطفعلی، روبروی مصلای اردبیل و در آستانه بازار زرگران قرار دارد، با نیت گفتوگو با وی وارد مغازه نقلیاش شدم ولی بعد از سلام و احوالپرسی و با وجود اصرار زیاد حاضر به مصاحبه نشد.
برایم عجیب آمد که چرا آخرین کلاهدوز اردبیلی راضی به صحبت کردن در مورد شغلش نیست! چند دقیقهای در دکان کوچک حاج لطفعلی نشستم و کارهای وی را رصد کردم گهگاهی سوالهایی از وی میپرسیدم که هر بار از جواب دادن طفره میرفت. این پیرمرد مجرب و سالخورده، درد عمیقی در سینه داشت که حتی نمیخواست آن را فاش کند. بیش از بیست نوع کلاه را به عنوان نمونه در دکان خود داشت و همه نوع کلاه که تماما محصول دستان توانای خود بود، با چرخ خیاطی قدیمی دور تا دور قسمت جلویی کلاه را میدوخت و با اتوی مخصوصی که داشت، به پرس ساختن لبههای آن میپرداخت. قالب مخصوص کاسهای شکلی هم روی میز خود داشت که مشخصا با استفاده از آن و متری که دورِ سر مشتریان را با آن اندازه میگرفت، به طراحی کلاههایی با ذائقه مشتریان میپرداخت. شاید سکوت حاج لطفعلی میتواند به منزله سکوت ابدی صنعت کلاهدوزی در اردبیل باشد. حاج لطفعلیمقدم، آخرین بازمانده از کلاهدوزان اردبیلی است. به گزارش خبرگزاری فارس از اردبیل، بازار تاریخی کلاهدوزان اردبیل مربوط به دوران صفویه و یکی از وسیعترین و قدیمیترین بازارهایی است که دوخت و دوز و فروش انواع کلاه، متناسب با سلیقههای جدید و قدیم در آن صورت میپذیرد، اگر دلتان خواست کلاههای دستدوز کلاهدوزان اردبیلی را از نزدیک بینید حتما سری به راسته کلاهدوزان اردبیل بزنید. انتهای پیام/۳۴۶۳/.
19:09 - 10 فروردین 1401
1 بازنشر
318 بازدید
1 پاسخ